Xem ra ở tuổi ngoài 75 (chứ không phải 70 “cổ lai hy”), với ông đã diễn ra một chu trình ngược: Những suy giảm về sức khỏe cùng độ tăng tuổi tác là không cùng chiều với năng suất nghề nghiệp.
Ở tuổi 75, tôi có lời khuyên ông nên nghỉ ngơi, bởi sự nghiệp thì gần như đã trọn vẹn rồi. Nói đến Ninh Viết Giao là nói đến một người như thế, như thế, không ai trong chúng tôi, hơn được, không ai sánh được. Từ nay, nếu có thêm gạch đầu dòng nào trong Danh mục sách thì cũng chẳng thêm, hoặc hơn những gì đã có. Thế nhưng, không chỉ một, hai, hoặc ba gạch đầu dòng, mà là những mười gạch đầu dòng, thậm chí còn hơn nữa, thì đó mới là điều gây sửng sốt! Hóa ra là cả hai phía: Tiềm năng văn hóa xứ Nghệ và năng lực khai phá của Ninh Viết Giao, đều gần như không cùng cạn.
Sáu năm về trước, một tổng kiểm kê gồm trên dưới 40 tên sách ở tuổi 75 là một mục tiêu quá cao đối với nhiều người. Thế mà từ ấy, được lời mời của ông tôi đã nhiều lần khăn gói vào Vinh để dự những cuộc họp do ông chủ trì, hoặc ông có tham gia như Phan Bội Châu, Nguyễn Trường Tộ, Nguyễn Công Trứ, Ngô Đức Kế, Phan Thúc Trực, Thần tích Đền Cờn, và mới gần đây là Thần Rắn: Thành hoàng đền Hạc Linh Sơn... Tôi nhớ tôi có nói trong một cuộc họp đâu đó rằng lúc nào Nghệ Tĩnh có hội thảo, và là hội thảo do Ninh Viết Giao tổ chức hoặc chủ trì thì cho tôi xin một giấy mời để tôi có thể tham dự,... về quê. Bởi tôi tin đó là những hội thảo có chất lượng - nhờ vào cái Đề dẫn do ông viết rất công phu, và những báo cáo được ông chọn đặt, số lớn đều là các chuyên gia đầu ngành vốn là đồng nghiệp và bạn bè tin cậy của ông ở nhiều nơi, trước hết là Thủ đô.
Cùng với hội thảo là những tên sách không ngừng xuất hiện, tên sách này gọi tên sách kia. Bởi lẽ đã có một định hướng lớn tạo thành hệ thống thì tất cả đều vận hành theo quy trình của nó, từ nhỏ đến lớn, từ hẹp đến rộng, khó nói đến điểm dừng, miễn là trời cho người ta có một sức khỏe, và trước hết là một sự minh mẫn ở đầu óc.
Một sức khỏe... Từ 1995 ông đã bị một căn bệnh hiểm nghèo. Thời gian vào ra bệnh viện và những rắc rối cho việc điều trị nó, ông đã phải chấp nhận từ hơn 15 năm nay. Những năm gần đây, diễn biến xấu đi nhiều. Có cũng vì chiếu xạ nhiều nên khó xoay. Tay phải bị tê khó gập được thước và không giơ được cúc áo. Chân khập khiễng nên đi lại chậm chạp. Trong căn hộ đầy sách vở, nhìn ông di chuyển từ phòng làm việc ra phòng ngoài cạnh bức tường dày - để tiếp khách, trò chuyện, ăn uống, thư giãn...; hình ảnh đó, ba mươi năm trước đã thế và bây giờ vẫn thế; cái khác chỉ là không gian dường như thu hẹp lại và trở nên chật chội hơn; đồ đạc thì đơn sơ và cũ kỹ, ngược lại với đời sống tiện nghi đang len vào khắp mọi chốn, mọi nhà.
Sức khỏe sút đi đó là quy luật tự nhiên khó cưỡng. Nhưng sự minh mẫn về tinh thần thì có thể bảo trì, rèn luyện cho đến tuổi 70, 75 và 80, như ông. Một vận hành không ngừng nghỉ của trí tuệ - “dao có mài mới sắc”, nói như Xuân Diệu.
Và sản phẩm, đó là những tên sách. Hãy điểm lại những tên sách quan trọng nhất trong hành trình hơn 55 năm lao động viết, tính cho đến hôm nay mà ông là tác giả, đồng tác giả hoặc chủ biên.
Bắt đầu từ Câu đố Việt Nam (1958), chuyển sang Hát phường vải (1961) - đó là sự khởi động một công trình lớn để ông theo đuổi suốt đời là văn học dân gian và văn hóa xứ Nghệ: Hát giặm Nghệ Tĩnh; viết chung với Nguyễn Đổng Chi (1962-1963); Về văn học dân gian Nghệ Tĩnh (1982); Cánh buồm qua sông (truyện cổ dân gian Nghệ Tĩnh - 1992); Kho tàng truyện kể dân gian xứ Nghệ - 4 tập (1993-1995); Kho tàng ca dao xứ Nghệ - 2 tập (1996); Kho tàng vè xứ Nghệ - 9 tập (1999-2000);...
Từ văn hóa dân gian chuyển sang văn học viết: Thơ văn Xô viết Nghệ Tĩnh (1971), Nghệ Tĩnh - gương mặt nhà văn hiện đại (1990), Thơ văn Võ Liêm Sơn (1993), Thơ văn nhà Nho xứ Nghệ (1995), Văn bia Nghệ An (2004), Tổng tập văn học Việt Nam tập 19 và tập 31 (2000), Tổng tập thơ văn yêu nước và cách mạng xứ Nghệ (2 tập sắp in)...
Từ văn hóa dân gian và văn học viết, ông mở rộng đường biên sang lĩnh vực văn hóa. Từ văn hóa chuyển sang các lĩnh vực, các loại hình về khoa học xã hội như xã hội học, phong tục học, dân tộc học, lịch sử, địa phương học... với các công trình: Hương ước Nghệ An (1998); Nghề, làng nghề truyền thống ở Nghệ An (1998); Tục thờ thần và thần tích Nghệ An (2000); Văn hóa ẩm thực dân gian xứ Nghệ (2001); Vè văn hóa xứ Nghệ - tập 1 (2003), tập 2 (2007) và sắp ra đời tập 3 (2012); Nghệ Tĩnh trong Tổ quốc Việt Nam (1975); Nghệ An: lịch sử và văn hóa (2005); Nghệ An: đất phát nhân tài (2006), rồi một công trình rất sáng giá: Từ điển nhân vật xứ Nghệ (2008) và một số công trình biên soạn đã xong: Văn hóa các dân tộc thiểu số ở miền núi Nghệ An; Văn hóa phi vật thể dân gian xứ Nghệ...
Trên nền tri thức vừa chuyên sâu vừa mở rộng ấy, ông đã và đang tiếp tục các bộ địa chí cho các huyện như Tân Kỳ (1992), Diễn Châu (1995), Quỳnh Lưu (1998), Nam Đàn (1998), Tương Dương (2003), Quỳ Hợp (2003), Hưng Nguyên (2009), và Nghi Lộc (đang chờ in). Và hiện tại là bộ Nghệ An toàn chí - 22 tập, (mỗi tập từ 500 - 1.000 trang) một công trình vô bờ, một dự án văn hóa phi vật thể do Tỉnh ủy và UBND tỉnh Nghệ An chủ trương mà ông là chủ dự án đồng thời là Tổng chủ biên, trong đó có Từ điển địa danh Nghệ An.
Các công trình của ông dù xuất bản ở Hà Nội, TP Hồ Chí Minh, hay Nghệ An đều được biên soạn nghiêm túc, công phu. Nó đã và đang là nguồn tư liệu tham khảo cho các nhà nghiên cứu về văn hóa văn nghệ dân gian, về khoa học xã hội trong toàn quốc. Là kho tư liệu quý cho rất nhiều luận văn, luận án Thạc sĩ, Tiến sĩ thuộc các chuyên ngành văn hóa, khoa học, văn học - nghệ thuật.
Đánh giá về ông, có người gọi ông là Nhà địa phương học Nghệ An, có người gọi ông là Nhà Nghệ học, Nghệ Tĩnh học, Người đi tìm vàng mười trong cái nghèo của xứ Nghệ, người gọi một giá trị văn hóa phi vật thể của xứ Nghệ, Người thổi hồn vào gia tài văn hóa dân gian xứ Nghệ.
Được nhiều giải thưởng của Hội văn nghệ dân gian và UBND tỉnh Nghệ An, nhưng cao nhất là Giải thưởng Nhà nước năm 2001. Ông rất xứng đáng nhận một giải thưởng Hồ Chí Minh sau 10 năm. Nhưng ông đã không làm đơn.
Đọc các công trình trên, nhất là các cuốn Địa chí mới thấy sự hiểu biết ở ông là rộng lớn đến thế nào. Những đại đồng và tiểu dị trong nhận thức và khái quát cho từng huyện, giúp ta hiểu mối quan hệ giữa riêng và chung; riêng từng vùng và chung cho xứ Nghệ; riêng xứ Nghệ và chung cho cả nước. Trên những cố gắng khắc họa diện mạo từng vùng, các thế hệ hậu sinh nếu chịu khó tìm hiểu sẽ có thể cắt nghĩa được bao điều đang diễn ra hoặc đã mất đi trong hiện tại, giúp cho việc tiếp nhận, thanh lọc hoặc loại bỏ trên con đường phát triển và hội nhập.
Tôi dám chắc không có một vùng văn hóa nào, kể cả Thủ đô và Thành phố Hồ Chí Minh có được một diện mạo đầy đủ và kỹ lưỡng như vùng văn hóa Nghệ Tĩnh.
Người Nghệ Tĩnh trên đất quê, hoặc xa quê như chúng tôi, nếu có ý thức về cội nguồn, về lịch sử, đều rất biết ơn ông là do thế.
Những tên sách kể trên, nhiều cuốn do ông viết riêng, viết chung, một số cuốn do ông chủ biên. Có nghĩa là ông không hoàn toàn đơn độc. Bên cạnh ông, vẫn có đồng nghiệp. Trước ông như Giáo sư Nguyễn Đổng Chi. Cùng ông như nhà nghiên cứu Thái Kim Đỉnh. (Còn sau ông?) Đó là không nói đến một cộng đồng rất đông đảo học sinh gồm nhiều thế hệ, hồi ông dạy cấp Ba Huỳnh Thúc Kháng hoặc Sư phạm Trung cấp; rồi sau đó khi phụ trách hai khâu “đào-bồi” (đào tạo, bồi dưỡng) ở Sở Giáo dục - đào tạo Nghệ An cho đến năm 1992 là năm ông nhận chức trách Chủ tịch Hội văn nghệ dân gian Nghệ An, đã giúp ông trong việc sưu tập, ghi chép tài liệu... tất cả, đều là vô danh, mà nếu không có họ, không chắc ông đã có được một sự nghiệp như bây giờ. Đó là điều lúc nào ông cũng tâm niệm và vô cùng biết ơn. Thế nhưng cuối cùng, nghĩ về văn hóa dân gian xứ Nghệ, và rộng ra là văn hóa vùng xứ Nghệ, vẫn chỉ một tên ông đứng đầu, để đến bây giờ, ông đã có một Tổng tập về văn hóa - văn nghệ dân gian xứ Nghệ, gồm 45 cuốn, nhiều cuốn đã và đang xuất bản, nó sẽ thành một dấu mốc quan trọng trong tư cách của ông.
Nói Ninh Viết Giao còn là nói đến một người thầy của nhiều thế hệ học trò, dẫu số năm đứng trên bục giảng của ông không nhiều. Chắc chỉ trên dưới 10 năm. Còn sau đó là công chức của một Ty, một Sở. Nhưng là một công chức có tư cách người thầy và có uy tín trong nghề nghiệp. Cuốn sách dày nhất tôi nhận được ở ông là cuốn Trường phổ thông cấp III Huỳnh Thúc Kháng 1955-1975 gồm phần đầu là khái quát lịch sử của trường trong hai thời kỳ 1955-1965 và 1965-1975; và phần sau là một số chân dung của thầy và trò, theo tôi có rất nhiều giá trị lịch sử. Qua bộ nhớ, và qua các trích bày của tác giả, đọc vào thấy như một tấm gương của nhóm nhà giáo dục của miền Bắc những năm đất nước chia đôi trong hai cuộc chiến tranh. Bởi Huỳnh Thúc Kháng (Nghệ An), cũng như Phan Đinh Phùng (Hà Tĩnh), Lam Sơn (Thanh Hóa), Lê Hồng Phong (Nam Định), Trần Phú (Hải Phòng), Hùng Vương (Phú Thọ) đều là những địa chỉ sáng giá trong bức tranh giáo dục một thời.
Ở khu vực “hồi ký” này ông còn dư vốn để viết về nhiều câu chuyện đáng nhớ sau câu chuyện về “tôi”, về “tôi và xứ Nghệ”, về tôi với tư cách làm thầy, chưa nói về tôi với nhiều tư cách khác. Ông là người có hai quê hương để nhớ; có những bậc thầy để quý trọng; có đồng nghiệp và bạn để thủy chung... Tất cả các phương diện của sự sống và nghề nghiệp nếu được viết ra tôi tin sẽ có nhiều thú vị và cảm động.
Đối với tôi, vẫn như ba, bốn chục năm về trước, ông là một tấm gương cho tôi soi vào mà vượt khó, vượt khổ. Vượt khổ theo tôi nghĩ, thì không khó bằng vượt khó. Vượt gắng vượt khổ và vượt khó của con người hiểu thế nào là phép biện chứng và những nghịch lý của đời. Không có cái được nào mà không kèm với cái khó. Và chỉ cái được vượt lên sự khó mới là cái được đáng giá và trân trọng.
Đã có trên 40 bài viết về ông đăng trên các báo chí từ Trung ương đến địa phương được gom lại trong Xứ Nghệ và tôi xuất bản năm 2006. Từ đó đến nay có thêm nhiều bài nữa.
Ông sinh năm Tân Mùi - 1931, nhưng giấy khai sinh lại ghi là 15-5-1933. Để dung hòa tôi chọn năm 2012 cho năm sinh lần thứ 80 của ông. Và đó là lý do để tôi viết bài này, sau bài viết lần trước khi ông ở tuổi 75, có tên Phó Giáo sư Ninh Viết Giao và tôi.
Điều cuối cùng tôi muốn nói, các chế độ xã hội đã và sẽ qua đi; các quan niệm, tư tưởng về học thuật, về văn hóa của cá nhân có thể thay đổi, nhưng nhân dân là vô cùng vĩ đại và bất tử. Những gì mà nhân dân đã sáng tạo ra, đã được lưu truyền và phát huy trong quá trình lịch sử và được thử thách trong thời gian mà vẫn tồn tại cùng bất tử. Tư liệu để làm nên các công trình văn hóa, văn nghệ dân gian của Ninh Viết Giao - tất cả đều là của nhân dân - tôi tin nó cũng sẽ bất tử./.
