Quan điểm chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhận được sự đồng tình của nhiều chuyên gia, nhà khoa học.
Tiến sỹ Nguyễn Thị Thủy, Phó trưởng Khoa Pháp luật Hành chính - Nhà nước, Trường Đại học Luật Hà Nội nhận xét: Việc phân cấp, phân quyền trong thời gian qua đã có những tiến bộ đáng kể nhưng vẫn còn tình trạng giao việc mà chưa giao đủ quyền. Vì vậy, cần tiếp tục phân định rõ thẩm quyền để tránh chồng chéo hoặc khoảng trống trong quá trình thực hiện.
Việc phân cấp, phân quyền phải xác định rõ cấp tỉnh giải quyết những vấn đề vĩ mô như quy hoạch, ngân sách, chính sách..., còn cấp xã, phường giải quyết những vấn đề thuộc phạm vi cơ sở như cung cấp dịch vụ công, quản lý dân cư, bảo đảm trật tự địa phương... Mục tiêu của việc phân định thẩm quyền là hạn chế tình trạng cấp xã phải "xin" cấp tỉnh hoặc không xác định rõ trách nhiệm thuộc về cấp nào. Việc phân cấp, phân quyền phải được thực hiện một cách thực chất, không chỉ mang tính hình thức. Cần tăng tính chủ động cho cấp xã, phường, đồng thời phân bổ ngân sách gắn với nhiệm vụ được giao để tránh tình trạng giao việc mà không có nguồn lực thực hiện.
PGS.TS. Trần Thị Diệu Oanh, Trưởng khoa Luật, Học viện Hành chính và Quản trị công phân tích: Thẩm quyền được phân cấp, phân quyền phải rõ về chủ thể, phạm vi, giới hạn và trách nhiệm. Cần xác định nhiệm vụ nào thuộc Trung ương, nhiệm vụ nào thuộc cấp tỉnh, nhiệm vụ nào giao cho cấp xã, nhiệm vụ nào cần phối hợp liên xã, liên vùng hoặc liên ngành. Phân loại nhiệm vụ để phân cấp, phân quyền theo tính chất. Những nhiệm vụ mang tính chiến lược, liên vùng, liên xã, đòi hỏi chuyên môn cao, có rủi ro cần đặt ở cấp tỉnh hoặc cơ quan chuyên môn cấp tỉnh chủ trì, nhưng phải có cơ chế tham vấn và phản hồi từ cấp xã.
Những nhiệm vụ dân sinh, dịch vụ công thiết yếu, giải quyết trực tiếp nhu cầu hằng ngày của người dân cần giao mạnh cho cấp xã, đi kèm quy trình đơn giản, dữ liệu đầy đủ và cơ chế hỗ trợ kỹ thuật. Bảo đảm nguyên tắc “nhiệm vụ đến đâu, nguồn lực đến đó; quyền hạn đến đâu, trách nhiệm đến đó; kiểm soát đến đâu, dữ liệu đến đó”. Mọi nhiệm vụ giao cho cấp tỉnh, cấp xã đều cần có tiêu chuẩn đầu ra, kinh phí, nhân lực, dữ liệu, phần mềm, hướng dẫn nghiệp vụ, cơ chế tư vấn pháp lý và cơ chế xử lý vướng mắc. Không nên tiếp tục tình trạng giao trách nhiệm trực tiếp cho cấp xã nhưng dữ liệu, hồ sơ, phần mềm, thẩm quyền chuyên môn và nguồn lực vẫn nằm chủ yếu ở cấp trên.
“Phân cấp, phân quyền phải bảo đảm nguyên tắc quyền hạn, trách nhiệm, nguồn lực, dữ liệu và kiểm soát đi cùng nhau. Trao nhiệm vụ mà không trao quyền sẽ tạo ra trách nhiệm hình thức; trao quyền mà không có nguồn lực, dữ liệu và công cụ thực hiện sẽ tạo ra quyền lực bất khả thi; trao quyền và nguồn lực mà thiếu trách nhiệm giải trình sẽ làm tăng nguy cơ lạm quyền. Vì vậy, mỗi nhiệm vụ được giao cần kèm theo tiêu chuẩn đầu ra, nguồn lực bảo đảm, dữ liệu cần thiết, quy trình phối hợp, cơ chế kiểm tra và trách nhiệm của người đứng đầu. Đồng thời, phân cấp, phân quyền gắn với năng lực thực thi”, PGS.TS. Trần Thị Diệu Oanh nhấn mạnh.
Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm chỉ đạo, đẩy mạnh phân cấp, phân quyền phải tăng cường kiểm tra, giám sát, thanh tra, kiểm toán, công khai, minh bạch, trách nhiệm giải trình.
PGS.TS. Nguyễn Bá Chiến, Giám đốc Học viện Hành chính và Quản trị công nhấn mạnh: Mô hình chính quyền địa phương hai cấp chỉ có thể vận hành hiệu quả khi quyền hạn, trách nhiệm và nguồn lực được phân định rõ ràng giữa các cấp chính quyền. Việc chuyển giao nhiệm vụ từ cấp trung gian xuống cấp cơ sở cần đi kèm với cơ chế phân quyền thực chất, tránh tình trạng giao việc nhưng không giao quyền hoặc giao quyền nhưng không giao nguồn lực phù hợp.
Cần thiết lập cơ chế trách nhiệm giải trình minh bạch dựa trên kết quả thực thi, bảo đảm mỗi quyết định quản lý đều gắn với chủ thể chịu trách nhiệm cụ thể. Trong bối cảnh phân quyền ngày càng mạnh mẽ, trách nhiệm giải trình phải trở thành nguyên tắc cốt lõi nhằm kiểm soát quyền lực và nâng cao hiệu quả quản trị địa phương.
Ở góc độ hoàn thiện cơ chế vận hành, Tiến sỹ Nguyễn Thị Thủy cho rằng, tăng cường phân cấp, ủy quyền đi kèm với kiểm soát. Trao quyền cho cấp cơ sở nhưng phải có cơ chế giám sát, kiểm tra hiệu quả, đồng thời quy định rõ trách nhiệm cá nhân. Nguyên tắc là giao quyền đến đâu thì phải kiểm soát đến đó.
Bên cạnh đó đẩy mạnh chuyển đổi số, xây dựng chính quyền điện tử, hình thành hệ thống dữ liệu liên thông từ cấp tỉnh đến cơ sở và phát triển dịch vụ công trực tuyến ở mức độ cao nhằm giảm tiếp xúc trực tiếp, tăng tính minh bạch và hạn chế tiêu cực. Theo bà, đây là yếu tố quan trọng giúp mô hình chính quyền địa phương hai cấp vận hành hiệu quả hơn mô hình chính quyền địa phương ba cấp trước đây.
"Muốn mô hình chính quyền địa phương 2 cấp hoạt động hiệu quả, cần chuyển từ tư duy “giảm cấp” sang nâng cao năng lực quản trị, tức là tinh gọn đi kèm với phân quyền, số hóa và kiểm soát quyền lực", Tiến sỹ Nguyễn Thị Thủy nhận xét.
Để hoàn thiện cơ chế kiểm soát quyền lực trong bối cảnh mới, PGS.TS. Trần Thị Diệu Oanh nêu quan điểm cần đổi mới hoạt động của HĐND để trở thành thiết chế kiểm soát quyền lực thực chất trong mô hình chính quyền địa phương hai cấp. Hội đồng Nhân dân cấp tỉnh cần đưa nội dung giám sát phân cấp, phân quyền và vận hành chính quyền địa phương hai cấp thành chuyên đề giám sát thường xuyên trong giai đoạn đầu.
Bên cạnh đó, cơ chế kiểm soát cũng cần chuyển mạnh từ tiền kiểm sang hậu kiểm có trọng tâm, dựa trên đánh giá rủi ro. Không thể kiểm soát quyền lực bằng cách yêu cầu cấp dưới xin ý kiến trong mọi việc, bởi điều đó sẽ triệt tiêu ý nghĩa của phân cấp, phân quyền. Thay vào đó, cần xác định những lĩnh vực, nhiệm vụ, địa bàn, hồ sơ có rủi ro cao để hậu kiểm trọng tâm; đồng thời công khai tiêu chí kiểm tra, quy trình xử lý trách nhiệm và kết quả kiểm tra.
Dữ liệu phải trở thành nền tảng của trao quyền và kiểm soát quyền lực. Cùng với đó, tăng cường sự tham gia của người dân và xã hội trong kiểm soát quyền lực địa phương thông qua việc công khai thẩm quyền, quy trình, thời hạn, phí, lệ phí, người chịu trách nhiệm, kết quả giải quyết hồ sơ và các kênh tiếp nhận phản ánh.
