Thi nhân Việt Nam

Huy Cận và Xuân Diệu, những tên tuổi tạo nên một giai đoạn rực rỡ của thi ca Việt. Ảnh: Internet Thời viết xong Lửa thiêng (1940), và Kinh cầu tự (1942) là thời Huy Cận bắt đầu tham gia các phong...

“Tiền chiến” - để nói về thơ trước 1945, gồm hai hệ thơ cũ và mới; và cuộc giao tranh mới – cũ diễn ra suốt thập niên 1930 đến đầu 1940, đưa tới sự chiến thắng của Thơ mới. Chiến thắng này đã có được một tổng kết xứng đáng, kịp thời và giàu sức thuyết phục trong tác phẩm Thi nhân Việt Nam của Hoài Thanh và Hoài Chân ấn hành năm 1942. Một tuyển chọn 45 tên tuổi, với lời bình, cùng một tổng kết đặt ở đầu sách có tên: Một thời đại trong thi ca.

Ngay từ tuổi 18, Phạm Huy Thông đã để lại dấu ấn mạnh mẽ trong phong trào Thơ mới với loạt tác phẩm hùng tráng, được Hoài Thanh trân trọng ngợi ca. Từ thi đàn, ông bước sang khoa học xã hội, trở thành một trí thức lớn, gắn bó trọn đời với văn hóa và học thuật Việt Nam.

Phạm Huy Thông – hồn thơ “hùng tráng” của Thơ mới, trí thức đa tài, từng là Hiệu trưởng Đại học Sư phạm Hà Nội, Phó Chủ nhiệm Ủy ban KHXH, để lại dấu ấn sâu đậm trong văn chương và khoa học Việt Nam thế kỷ XX.

Một sự triển khai các quan niệm văn chương như trên không thể nói là không sai lầm, nhưng đó lại là một quan niệm rất nhất quán và được bảo lưu rất kiên trì trong sự nghiệp viết văn của Hoài Thanh trước năm 1945.

Không chỉ phô bày thực trạng, Hoài Thanh còn kêu gọi con người không được quay lưng mà phải biết “nghĩa vụ làm dân, làm người”... “Làm một người dân Việt Nam ở thời bây giờ, trên vai ta mang nặng những trách nhiệm, không thể từ chối được”... “Trước tình thế như vậy vòng tay đứng nhìn là một tội ác. Nhất là với những người có học, nghĩa là những người đã chịu cái ơn nuôi dạy của xã hội”.

Hoài Thanh - người có một sự nghiệp phê bình trước Cách mạng tháng Tám 1945. Hơn thế, cùng với Thiếu Sơn - tác giả Phê bình và Cảo luận (1933), Hoài Thanh còn là người khai mạc nền phê bình văn học Việt Nam hiện đại.

Trong những ngày cuối đời, Hoài Thanh đã được nghe 8 câu thơ của Xuân Sách viết về chân dung ông. Có thể nói ông đã nghe một cách bình tĩnh - cái bình tĩnh sở dĩ có được theo tôi là có gắn với sự chuyển đổi trong thái độ của ông đối với Thi nhân Việt Nam và trong cái nhìn tổng kết cả đời mình. Nghĩa là ông sẵn sàng chấp nhận một phần những gì được nói. Ông chỉ buồn vì một câu nói oan và ác; và còn cho biết “có không ít người nghĩ như thế về ông”: Nửa đời sau lại vị người ngồi trên.

Con đường phê bình (và lý luận) của Hoài Thanh trước năm 1945 bắt đầu từ bài Thơ mới (Tiểu thuyết thứ Bảy, số 31; ngày 29/12/1934) đến sách Thi nhân Việt Nam cùng soạn với Hoài Chân, ấn hành năm 1942. Đó là con đường đi qua một cuộc đấu tranh học thuật giữa hai phái: Phái “Nghệ thuật vị nhân sinh” và phái “Nghệ thuật vị nghệ thuật” là phái mà ông được xem là chủ tướng; và qua một cuốn sách bị cấm năm 1936 có tên Văn chương và hành động. Một con đường không yên bình, không phẳng phiu mà nhiều sóng gió. Nhưng dường như bất chấp sóng gió ông đã tới được cái đích mà ông sớm xác định và kiên trì trong thực hiện, đó là Thi nhân Việt Nam.