Khánh Hòa từ lâu được biết đến là địa phương hội tụ nhiều giá trị văn hóa đặc sắc của cộng đồng người Chăm. Không chỉ sở hữu hệ thống đền tháp cổ, các lễ hội truyền thống, nghệ thuật trình diễn dân gian, nghề thủ công, tín ngưỡng và tri thức bản địa được lưu giữ qua nhiều thế kỷ, vùng đất này còn được xem là một trong những trung tâm quan trọng của văn hóa Chămpa trong tiến trình lịch sử dân tộc. Tuy nhiên, trước áp lực của quá trình đô thị hóa, phát triển kinh tế và biến đổi của đời sống xã hội hiện đại, câu chuyện bảo tồn và phát huy giá trị di sản Chăm đang đặt ra nhiều yêu cầu mới, đòi hỏi cách tiếp cận toàn diện hơn, trong đó gắn bảo tồn với phát triển du lịch được xem là hướng đi tất yếu.
Đó cũng là nội dung xuyên suốt của Hội thảo khoa học "Phát huy di sản văn hóa Chăm trong phát triển du lịch tỉnh Khánh Hòa", tổ chức trong khuôn khổ Ngày hội Văn hóa dân tộc Chăm lần thứ VI năm 2026. Hội thảo quy tụ nhiều nhà khoa học, chuyên gia văn hóa, nhà quản lý và đại diện cộng đồng người Chăm nhằm cùng nhìn nhận những giá trị hiện có, chỉ ra các khó khăn, đồng thời đề xuất những giải pháp để di sản thực sự trở thành nguồn lực phát triển.
Di sản văn hóa Chăm đang đối mặt với nhiều thách thức
Theo các nhà nghiên cứu, Khánh Hòa hiện lưu giữ hệ thống di sản Chăm phong phú cả về vật thể và phi vật thể. Trong đó nổi bật là quần thể Tháp Bà Ponagar – một trong những công trình kiến trúc Chămpa còn bảo tồn gần như nguyên vẹn và có giá trị đặc biệt về lịch sử, nghệ thuật cũng như tín ngưỡng. Bên cạnh đó còn có hệ thống lễ hội truyền thống, nghệ thuật múa, âm nhạc dân gian, nghề dệt thổ cẩm, làm gốm, chế tác nhạc cụ cùng nhiều phong tục tập quán đặc sắc vẫn đang được cộng đồng người Chăm gìn giữ.
Tuy nhiên, các giá trị ấy đang đứng trước không ít thách thức. Nhiều tham luận tại hội thảo cho rằng quá trình đô thị hóa nhanh, tác động của thời tiết cực đoan, biến đổi khí hậu và áp lực khai thác du lịch đang ảnh hưởng trực tiếp tới công tác bảo tồn di tích. Không ít giá trị văn hóa phi vật thể cũng đứng trước nguy cơ mai một khi lớp nghệ nhân lớn tuổi dần mất đi trong khi lực lượng kế cận còn hạn chế.
PGS.TS Phan Quốc Anh nhận định, nhiều giá trị văn hóa Chăm hiện nay vẫn chưa được nhận diện đầy đủ, việc nghiên cứu, kiểm kê và tư liệu hóa còn chưa đồng bộ. Trong khi đó, GS.TS Nguyễn Văn Kim cho rằng di sản Chămpa không chỉ là tài sản riêng của cộng đồng người Chăm mà còn là một bộ phận quan trọng trong kho tàng văn hóa Việt Nam, vì vậy cần được tiếp cận như một nguồn lực phát triển lâu dài chứ không đơn thuần là đối tượng bảo tồn.
Theo các chuyên gia, nếu chỉ dừng ở việc gìn giữ hiện trạng mà không đưa di sản trở lại với đời sống, các giá trị văn hóa sẽ rất khó có điều kiện tiếp tục được nuôi dưỡng và lan tỏa.
Bảo tồn phải đi cùng phát triển, du lịch phải dựa trên giá trị văn hóa nguyên bản
Một trong những nội dung nhận được nhiều sự đồng thuận tại hội thảo là quan điểm "bảo tồn để phát triển và phát triển để tiếp tục bảo tồn".
Theo TS Lương Chánh Tòng, Khánh Hòa có điều kiện rất thuận lợi để xây dựng các sản phẩm du lịch chuyên đề về văn hóa Chăm. Không chỉ có hệ thống di tích, địa phương còn sở hữu cộng đồng cư dân vẫn đang duy trì nhiều nghề truyền thống, lễ hội và đời sống văn hóa đặc sắc. Đây chính là yếu tố mà không phải địa phương nào cũng có được.
Tuy nhiên, nhiều đại biểu cũng lưu ý rằng việc khai thác du lịch cần được thực hiện trên nguyên tắc tôn trọng giá trị nguyên gốc của di sản. Nếu chạy theo yếu tố thương mại, biến các giá trị văn hóa thành sản phẩm biểu diễn đơn thuần sẽ làm mất đi bản sắc vốn có.
GS.TS Ngô Văn Doanh cho rằng di tích Chăm không chỉ là điểm tham quan mà còn là không gian văn hóa, tâm linh của cộng đồng. Vì vậy, mọi hoạt động khai thác cần đặt yếu tố bảo tồn lên hàng đầu, đồng thời tăng cường nghiên cứu khoa học, ứng dụng công nghệ mới trong công tác trùng tu, bảo quản và quản lý di sản.
Bên cạnh đó, nhiều tham luận cũng đề xuất xây dựng các tuyến du lịch chuyên đề kết nối hệ thống đền tháp, làng nghề, lễ hội và không gian sinh hoạt cộng đồng; đồng thời phát triển các sản phẩm trải nghiệm thay vì chỉ tham quan đơn thuần. Đây được xem là hướng đi giúp kéo dài thời gian lưu trú của du khách, gia tăng giá trị kinh tế nhưng vẫn bảo đảm gìn giữ bản sắc văn hóa.
Một điểm được nhiều đại biểu nhấn mạnh là mọi chiến lược phát triển du lịch văn hóa sẽ khó bền vững nếu thiếu vai trò chủ thể của chính cộng đồng người Chăm.
Các tham luận về nghề gốm truyền thống, dệt thổ cẩm và bảo tồn làng nghề đều chỉ ra nhiều khó khăn hiện nay như thiếu lao động trẻ kế cận, quy mô sản xuất nhỏ lẻ, đầu ra sản phẩm chưa ổn định, khả năng quảng bá còn hạn chế, trong khi áp lực cạnh tranh từ sản phẩm công nghiệp ngày càng lớn.
Theo các chuyên gia, thay vì chỉ hỗ trợ bảo tồn nghề truyền thống, cần xây dựng cơ chế để người dân trực tiếp tham gia chuỗi giá trị du lịch, từ hướng dẫn trải nghiệm, trình diễn nghề, giới thiệu văn hóa đến phát triển các sản phẩm lưu niệm đặc trưng.
Đại diện cộng đồng người Chăm cũng bày tỏ mong muốn các chương trình phát triển du lịch không chỉ hướng tới quảng bá hình ảnh mà cần tạo sinh kế ổn định cho người dân, giúp thế hệ trẻ có thêm động lực tiếp tục gìn giữ nghề truyền thống và bản sắc văn hóa dân tộc.
Theo nhiều ý kiến tại hội thảo, khi cộng đồng thực sự được hưởng lợi từ di sản, họ sẽ trở thành lực lượng tích cực nhất trong công tác bảo tồn.
Chuyển đổi số mở ra cơ hội mới cho di sản Chăm
Một trong những điểm mới của hội thảo năm nay là việc giới thiệu nền tảng số về di sản văn hóa Chăm Khánh Hòa, đánh dấu bước chuyển từ phương thức bảo tồn truyền thống sang quản trị di sản trên môi trường số.
Theo các chuyên gia, số hóa không chỉ giúp lưu giữ dữ liệu một cách lâu dài mà còn mở ra nhiều phương thức tiếp cận mới đối với công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ và du khách quốc tế.
Nhiều ý kiến đề xuất đẩy mạnh xây dựng cơ sở dữ liệu số về di tích, hiện vật, lễ hội, nghệ thuật trình diễn; ứng dụng công nghệ thực tế ảo trong giới thiệu di sản; kết nối nền tảng số với các sản phẩm du lịch thông minh nhằm nâng cao trải nghiệm của du khách.
Đây được xem là hướng đi phù hợp với xu thế phát triển của ngành công nghiệp văn hóa hiện nay, đồng thời góp phần quảng bá hiệu quả hơn các giá trị văn hóa Chăm đến cộng đồng trong nước và quốc tế.
Qua nhiều tham luận và ý kiến trao đổi, hội thảo đã thống nhất quan điểm rằng bảo tồn di sản văn hóa Chăm không phải là nhiệm vụ riêng của ngành văn hóa mà cần sự tham gia của các nhà quản lý, nhà khoa học, doanh nghiệp và chính cộng đồng người Chăm.
Trong chiến lược phát triển của Khánh Hòa, bên cạnh du lịch biển đảo và nghỉ dưỡng cao cấp, du lịch văn hóa được xác định là một trong những trụ cột quan trọng. Việc phát huy hiệu quả các giá trị văn hóa Chăm không chỉ góp phần đa dạng hóa sản phẩm du lịch mà còn tạo động lực phát triển kinh tế địa phương, nâng cao đời sống cộng đồng và quảng bá hình ảnh Khánh Hòa giàu bản sắc đến với bạn bè quốc tế.
Di sản chỉ thực sự sống khi trở thành một phần của đời sống đương đại. Và khi được đặt trong mối quan hệ hài hòa giữa bảo tồn, phát triển du lịch, chuyển đổi số và sinh kế cộng đồng, di sản văn hóa Chăm sẽ không chỉ được gìn giữ cho hôm nay mà còn tiếp tục được truyền lại nguyên vẹn cho các thế hệ mai sau./.
