Bối cảnh chuyển đổi số và sự “trong suốt hóa” hoạt động doanh nghiệp
Doanh nghiệp Việt Nam trong kỷ nguyên số gặp rủi ro hình sự không còn là “chuyện của ai khác”, mà đây là bức tranh toàn cảnh các nhóm rủi ro hình sự mà doanh nghiệp Việt Nam dễ đối mặt trong giai đoạn hiện nay.
Chưa bao giờ môi trường kinh doanh tại Việt Nam biến đổi nhanh như hiện nay. Chuyển đổi số lan rộng, dữ liệu được chuẩn hóa, mọi giao dịch để lại dấu vết và được đối chiếu tự động. Điều này đem lại hiệu quả cao cho doanh nghiệp, song đồng thời xóa bỏ hoàn toàn “vùng mờ” mà trước đây nhiều sai sót có thể ẩn nấp. Khi tất cả chứng từ, hóa đơn, hợp đồng, dòng tiền, hồ sơ môi trường, đất đai, an toàn lao động hay dữ liệu khách hàng được số hóa và liên thông, doanh nghiệp đứng trước một thực tế mới: Rủi ro hình sự có thể phát sinh dù không hề có ý định phạm tội.
Nhiều vụ án kinh tế, môi trường, công nghệ gần đây cho thấy điểm chung: Phần lớn doanh nghiệp không cố ý vi phạm, nhưng sai sót nhỏ trong quy trình, thiếu kiểm soát hoặc hiểu sai pháp luật đã tích lũy thành hành vi vượt ngưỡng hình sự. Trong môi trường số, một hóa đơn sai thời điểm, một hồ sơ đất đai thiếu điều kiện, một báo cáo môi trường nộp chậm, một file dữ liệu bị rò rỉ hoặc một thao tác IT vượt quyền truy cập đều để lại dấu vết rõ ràng. Công nghệ không “linh hoạt”, nó chỉ ghi nhận đúng – sai. Và khi cơ quan chức năng vào cuộc, dấu vết số trở thành bằng chứng khách quan, khiến việc giải trình trở nên khó khăn hơn rất nhiều.
Chính vì vậy, rủi ro hình sự không còn là “câu chuyện của ai khác”, mà đang tiệm cận mọi loại hình doanh nghiệp, từ tập đoàn lớn đến doanh nghiệp nhỏ, hộ kinh doanh đã số hóa.
Bốn nhóm rủi ro hình sự nổi bật mà doanh nghiệp Việt Nam dễ đối mặt
Rủi ro thuế – tài chính – hóa đơn điện tử
Hệ thống hóa đơn điện tử quốc gia, dữ liệu thuế lớn và công nghệ đối chiếu tự động đang tạo nên “tảng băng pháp lý” mới. Những sai lệch trong doanh thu, chi phí, tồn kho, thanh toán qua trung gian, hợp thức hóa chi phí hay lập hóa đơn không đủ điều kiện đều có thể bị phát hiện ngay lập tức. Không ít doanh nghiệp tưởng rằng sai sót nhỏ “có thể điều chỉnh”, nhưng cơ sở dữ liệu số cho phép tái dựng toàn bộ dòng sự kiện. Những gì trước đây có thể giải thích bằng yếu tố chủ quan, nay trở thành chứng cứ rõ ràng. Nhiều giám đốc khẳng định “không chỉ đạo”, nhưng việc thiếu quy trình phân quyền, thiếu nhật ký truy cập và thiếu kiểm soát nội bộ khiến họ rơi vào thế bất lợi khi làm việc với cơ quan điều tra.
Rủi ro đất đai – đầu tư – xây dựng
Pháp luật đất đai và xây dựng quy định rất chặt chẽ về điều kiện giao đất, chuyển nhượng dự án, điều chỉnh quy hoạch, thẩm định thiết kế và nghiệm thu công trình. Khi các loại hồ sơ này được số hóa, mọi sai lệch về thời điểm ký, thành phần hồ sơ, thẩm quyền phê duyệt đều dễ dàng bị kiểm tra chéo. Nhiều doanh nghiệp tin vào “hướng dẫn miệng” hoặc “thông lệ dự án trước”, nhưng dữ liệu số buộc quy trình phải tuân thủ tuyệt đối. Sự chủ quan trong thủ tục là nguyên nhân lớn khiến nhiều dự án bị đình chỉ hoặc bị chuyển sang xử lý hình sự dù doanh nghiệp không có ý trục lợi.
Rủi ro về môi trường và an toàn lao động
Với hệ thống quan trắc tự động, camera giám sát và công nghệ IoT (Internet của mọi vật), mọi hành vi xả thải vượt quy chuẩn, vận hành dây chuyền không phép hoặc thiết bị không đạt chuẩn đều để lại bằng chứng theo thời gian thực. Các vụ việc gây ô nhiễm nguồn nước, sự cố trong nhà máy, tai nạn lao động từ thiết bị cũ, không kiểm định đúng hạn, cho thấy nhiều doanh nghiệp chưa đầu tư đúng mức cho hệ thống an toàn, môi trường. Khi sự cố xảy ra, dữ liệu số hiển thị toàn bộ quá trình, khiến doanh nghiệp không thể giải thích theo hướng “khách quan”.
Rủi ro dữ liệu – an ninh mạng – công nghệ số
Đây là rủi ro mới nhưng tăng nhanh nhất. Doanh nghiệp thu thập dữ liệu khách hàng, giao dịch, tài chính trên nhiều nền tảng, trong khi hệ thống bảo mật lại yếu, phân quyền tùy tiện, kiểm soát truy cập lỏng lẻo. Chỉ một lỗ hổng trong hệ thống, một tài khoản IT bị chiếm quyền, một nhân viên sao chép dữ liệu ra thiết bị cá nhân, đều có thể dẫn tới trách nhiệm hình sự theo quy định của Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân và Bộ luật Hình sự 2025. Nhiều vụ việc cho thấy doanh nghiệp bị xử lý không phải vì cố ý làm lộ dữ liệu, mà vì không làm đủ các biện pháp cần thiết để bảo vệ dữ liệu.
Vì sao doanh nghiệp dễ rơi vào rủi ro hình sự? Nhìn thẳng vào nguyên nhân gốc rễ
Nguyên nhân sâu xa không nằm ở công nghệ, mà nằm ở hệ thống quản trị. Nhiều doanh nghiệp vận hành theo kinh nghiệm, không có quy trình văn bản hóa, phân quyền không rõ ràng, giao việc bằng miệng, phê duyệt qua tin nhắn, ký nháy theo thói quen. Khi có sự cố, doanh nghiệp thiếu nền tảng chứng minh mình đã làm đúng. Sự thiếu kết nối giữa kế toán, pháp chế, nhân sự – IT tạo ra khoảng trống lớn trong kiểm soát rủi ro.
Một thực tế đáng lo ngại là doanh nghiệp thường bỏ qua các dấu hiệu cảnh báo sớm: Biến động bất thường trong doanh thu, chi phí; hóa đơn liên quan doanh nghiệp lạ; truy cập trái phép vào máy chủ; hồ sơ môi trường không cập nhật; nhân viên đề nghị “bỏ qua bước”; báo cáo kỹ thuật không đối chiếu dữ liệu; khách hàng phản ánh về lộ thông tin. Nếu các tín hiệu này không được xử lý ngay, rủi ro sẽ nhanh chóng tích tụ đến ngưỡng hình sự.
Trong thời đại chuyển đổi số, tốc độ phát triển nhiều khi nhanh hơn tốc độ hiểu luật. Doanh nghiệp càng tăng tốc, rủi ro càng dễ xảy ra nếu thiếu hệ thống tuân thủ đủ mạnh.
Giải pháp khắc phục nguyên nhân, xây dựng lá chắn pháp lý cho doanh nghiệp
Để giảm thiểu rủi ro hình sự trong thời chuyển đổi số, doanh nghiệp phải chủ động khắc phục nguyên nhân ngay từ gốc. Yếu tố quan trọng nhất là đổi mới tư duy quản trị: Từ “làm cho xong” sang “làm để kiểm soát được”. Doanh nghiệp cần chuẩn hóa quy trình nội bộ bằng văn bản, không phụ thuộc vào kinh nghiệm cá nhân; phân quyền rõ ràng trong kế toán, pháp chế, nhân sự và IT; xây dựng cơ chế kiểm soát chéo để không bộ phận nào nắm toàn bộ chu trình. Việc quản trị dữ liệu phải được xem như quản trị tài sản: Có nhật ký truy cập, có phân quyền, có lưu trữ, có sao lưu, có kiểm tra định kỳ.
Một giải pháp quan trọng là đào tạo pháp luật thường xuyên cho đội ngũ quản lý và nhân viên, đặc biệt trong lĩnh vực thuế, tài chính, môi trường, IT và đấu thầu. Khi nhân sự hiểu luật, họ sẽ chủ động phòng ngừa sai sót. Doanh nghiệp cũng cần tổ chức tự kiểm tra nội bộ theo chu kỳ để phát hiện sớm sai lệch. Việc mời chuyên gia pháp lý hoặc kiểm toán độc lập đánh giá rủi ro hằng năm giúp doanh nghiệp “soi chiếu” hệ thống bằng một góc nhìn khách quan.
Trong lĩnh vực công nghệ, việc đầu tư cho an ninh mạng phải được coi là khoản đầu tư bắt buộc chứ không phải chi phí có thể cắt giảm. Thiết lập hệ thống bảo vệ nhiều lớp, áp dụng tiêu chuẩn bảo mật quốc tế, cập nhật phần mềm thường xuyên, kiểm tra thâm nhập định kỳ và kiểm soát chặt chẽ quyền truy cập của nhân viên IT là những yêu cầu tối thiểu. Đồng thời, doanh nghiệp phải xây dựng văn hóa liêm chính, trong đó tuân thủ pháp luật được xem là giá trị cốt lõi, không phải lựa chọn tình thế. Khi văn hóa đúng, con người đúng và hệ thống đúng, rủi ro hình sự sẽ giảm rõ rệt.
Giải pháp cuối cùng và cũng mang tính chiến lược là gắn chuyển đổi số với tuân thủ. Doanh nghiệp không nên chỉ ứng dụng công nghệ để tăng doanh thu mà phải dùng công nghệ để tăng minh bạch, quản trị hồ sơ, kiểm soát quy trình và phát hiện sai lệch sớm. Công nghệ càng mạnh, rủi ro càng ít nếu được sử dụng đúng./.
