Giáo sư, Viện sỹ, Nhà giáo Nhân dân Phạm Minh Hạc từ trần
Giáo sư, Viện sỹ, Nhà giáo Nhân dân Phạm Minh Hạc, nguyên Ủy viên Trung ương Đảng, nguyên Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo vừa trút hơi thở cuối cùng vào lúc 1h10 phút sáng 31/7/2026, hưởng thọ 92 tuổi.
Giáo sư, Viện sỹ, Nhà giáo Nhân dân Phạm Minh Hạc sinh năm 1935, tại Hà Nội. Năm 1962, ông tốt nghiệp ngành Tâm lý học tại Đại học Tổng hợp Moskva (Nga) và tại đây, ông tiếp tục bảo vệ thành công luận án tiến sỹ năm 1971, luận án tiến sỹ khoa học năm 1977.
Ông được Đại học Tổng hợp Moskva phong làm giáo sư tâm lý học vào năm 1984 và được Viện Hàn lâm Khoa học chính trị Nga công nhận là Viện sỹ vào năm 1999.
Ông tham gia nghiên cứu và giảng dạy tại Trường Đại học Sư phạm Hà Nội vào các năm 1971-1972. Từ năm 1972 đến 1981, ông làm việc tại Viện Khoa học Giáo dục (thuộc Bộ Giáo dục) với chức danh Phó trưởng ban và Trưởng ban Tâm lý học. Năm 1980, ông giữ chức vụ Phó Viện trưởng và từ năm 1981-1987 là Viện trưởng Viện Khoa học Giáo dục.
Từ năm 1987 đến 1990, ông được bổ nhiệm giữ chức Bộ trưởng Bộ Giáo dục. Trong giai đoạn 1991 đến 2005, ông tham gia chủ nhiệm nhiều chương trình khoa học cấp nhà nước đồng thời tham gia thành lập và là viện trưởng đầu tiên của Viện nghiên cứu con người, thuộc Viện Khoa học Xã hội Việt Nam.
Trong sự nghiệp hoạt động nghiên cứu của mình (1970-2007), Phạm Minh Hạc đã xuất bản 18 cuốn sách với tư cách là tác giả và 40 cuốn sách với tư cách là đồng tác giả, chủ biên, đồng chủ biên về các đề tài tâm lý học, giáo dục học, nghiên cứu con người, giá trị học; trong đó có một cuốn xuất bản tiếng Nga tại Moskva, 3 cuốn bằng tiếng Anh tại Hà Nội và một cuốn bằng tiếng Pháp. Song song với đó, ông là tác giả của hơn 100 bài báo khoa học, phổ biến khoa học được đăng trên các tạp chí, báo trong và ngoài nước.
Ở vai trò là nhà khoa học, Giáo sư có nhiều đóng góp trong việc phát triển ngành tâm lý học nói chung và tâm lý học giáo dục Việt Nam, những nghiên cứu phát triển khoa học giáo dục, triết lý giáo dục, phương pháp giáo dục. Nhiều nghiên cứu khoa học của giáo sư đã có đóng góp giúp phát triển ngành tâm lý học, khoa học giáo dục nói chung và có đóng góp trong phát triển giáo dục Việt Nam thời kỳ hiện đại nói riêng.
Người đầu tiên đề xuất và chỉ đạo triển khai mục tiêu quốc gia về xóa nạn mù chữ và phổ cập giáo dục tiểu học
Ở vai trò là nhà quản lý, trải qua nhiều cương vị khác nhau, đặc biệt là cương bị Bộ trưởng Bộ Giáo dục, Giáo sư Phạm Minh Hạc có những quyết sách đổi mới giáo dục vào thời kỳ đất nước đã độc lập thống nhất nhưng cũng là giai đoạn rất khó khăn, ngành giáo dục đứng trước muôn vàn thách thức.
Phương châm chỉ đạo của giai đoạn thử thách đó được giáo sư đề ra là: “Giữ vững để không tan vỡ, khôi phục những cái đã mất, củng cố những cái còn lại và phát triển cái cần thiết”.
Trong vai trò là người đứng đầu ngành giáo dục, Giáo sư Phạm Minh Hạc đã có nhiều đề xuất và chỉ đạo triển khai mục tiêu quốc gia về xóa nạn mù chữ và phổ cập giáo dục tiểu học vào năm 2000.
Nguyên Bộ trưởng Nguyễn Kim Sơn khẳng định, những kinh nghiệm chỉ đạo thực tiễn giáo dục nước nhà của giáo sư hiện vẫn còn nhiều ý nghĩa tham khảo đối với công cuộc đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục và đào tạo hiện nay, đặc biệt là phát triển nền giáo dục hướng tới phát triển con người một cách toàn diện theo tinh thần chương trình Giáo dục phổ thông 2018.
Bậc "đại sư" thời hiện đại
Cũng theo nguyên Bộ trưởng Nguyễn Kim Sơn, hoạt động khoa học và thực tiễn của Giáo sư Phạm Minh Hạc để lại cho những người quản lý giáo dục ngày nay nhiều bài học quan trọng. Trong đó có bài học về việc phát triển khoa học tâm lý, lấy khoa học tâm lý làm gốc căn cơ nền tảng để phát triển khoa học giáo dục. Đó là tầm nhìn xa về chính sách trong giáo dục, là tinh thần bám sát thực tiễn, tinh thần đề cao công bằng trong giáo dục, tinh thần nhân văn trong giáo dục.
Học thuật của giáo sư còn để lại ở danh mục đồ sộ các công trình, là các chuyên luận, tài liệu, giáo trình, bài báo khoa học xuất bản trong và ngoài nước.
"Để phát huy làm nổi bật đóng góp khoa học của giáo sư, chắc chắn còn nhiều việc cần phải làm. Nghiên cứu đánh giá để thấy hết những đóng góp to lớn của giáo sư với ngành giáo dục, đặc biệt với cương vị Bộ trưởng Bộ Giáo dục trong lịch sử giáo dục Việt Nam hiện đại chắc chắn cần phải làm nhiều việc, cần có thêm những nghiên cứu khảo sát tỉ mỉ hơn nữa trong tương lai", ông Nguyễn Kim Sơn nói.
Ông Sơn khẳng định, những nghiên cứu, hồi ức, trao đổi tại Hội thảo khoa học “Giáo sư, Viện sỹ, Nhà giáo Nhân dân Phạm Minh Hạc với sự phát triển khoa học giáo dục Việt Nam” có giá trị quan trọng trong việc đánh giá, ghi nhận và tôn vinh những đóng góp của giáo sư.
"Những bài viết và ý kiến tại đây không chỉ giúp cho việc làm sáng tỏ và tôn vinh một sự nghiệp, mà còn đóng góp cho việc làm sáng tỏ nhiều vấn đề của lịch sử giáo dục Việt Nam, khoa học giáo dục Việt Nam. Bộ Giáo dục và Đào tạo trân trọng thụ hưởng những kết quả khoa học này. Với những hiểu biết của cá nhân tôi với tư cách hậu học, hậu sinh, hậu bối, hậu kế, tôi thấy GS.VS.NGND Phạm Minh Hạc thực sự là bậc đại sư thời hiện đại với tất cả ý nghĩa của nó", nguyên Bộ trưởng Nguyễn Kim Sơn thành kính bày tỏ.
"Thế hệ sau, đồng nghiệp và học trò thừa nhận, tôn vinh những người thầy lớn, như Hội cựu giáo chức tôn vinh Giáo sư Phạm Minh Hạc hôm nay, làm gương và làm lan tỏa cho việc trò kính thầy, sơn môn kính trưởng lão trong toàn xã hội… là cái phúc của ngành giáo dục, là niềm hạnh phúc cho toàn ngành hôm nay", nguyên Bộ trưởng Nguyễn Kim Sơn bày tỏ.
Tri ân một nhà khoa học lớn trong lĩnh vực giáo dục
GS.TSKH.NGND Nguyễn Mậu Bành, Chủ tịch Hội Cựu giáo chức Việt Nam nhấn mạnh, Hội thảo khoa học “GS.VS.NGND Phạm Minh Hạc với sự phát triển khoa học giáo dục Việt Nam” không phải để đánh giá về một nhà khoa học lớn trong lĩnh vực giáo dục, mà là dịp để tri ân GS.VS.NGND Phạm Minh Hạc với sự phát triển của khoa học giáo dục Việt Nam.
Đó là sự tri ân đối với các công trình nghiên cứu khoa học đã nâng cao nhận thức về các lĩnh vực tâm lý học, giáo dục học; tri ân về một tầm nhìn chiến lược, toàn diện, khoa học và sâu sắc về giáo dục Việt Nam; tri ân về tình cảm chân thành, thấu hiểu, ân tình của Giáo sư Phạm Minh Hạc - một người thầy, nhà khoa học, nhà quản lý giáo dục luôn đau đáu với giáo dục nước nhà.
Giáo sư, Viện sỹ Phạm Minh Hạc được đánh giá là cây đại thụ của nền giáo dục và khoa học tâm lý Việt Nam. Ông đã được Nhà nước tặng Huân chương Độc lập hạng Nhất, Huân chương Lao động hạng Nhất, Huy chương Kháng chiến hạng Nhì.
Tiểu sử của GS.VS.NGND Phạm Minh Hạc
Ông sinh ngày 7/5/1935 tại Đông Mỹ, Thanh Trì (nay là xã Nam Phù), TP. Hà Nội.
Năm 1954, ông tốt nghiệp trường THPT Nguyễn Thượng Hiền tại Liên khu 3, sau đó theo học trường Đại học Văn khoa Hà Nội trong các năm 1954-55. Năm 1962, ông tốt nghiệp ngành tâm lý học tại Đại học Tổng hợp Moskva; cũng tại đại học này, năm 1971, ông hoàn thành luận án tiến sĩ "Cơ chế não của trí nhớ", năm 1977, ông hoàn thành luận án tiến sĩ khoa học "Hành vi và hoạt động". Ông được Đại học Tổng hợp Moskva phong làm giáo sư tâm lý học vào năm 1984 và được Viện Hàn lâm Khoa học chính trị Nga công nhận là viện sĩ vào năm 1999.
Song hành với hoạt động nghiên cứu, ông tham gia giảng dạy và quản lý tại Đại học Sư phạm Hà Nội vào các năm 1971-72. Năm 1977-81, ông chuyển sang làm việc tại Viện Khoa học giáo dục (thuộc Bộ Giáo dục) với chức danh phó trưởng ban và trưởng ban Tâm lý học. Năm 1980, ông được thăng chức làm phó viện trưởng và từ năm 1981-87 là viện trưởng.
Các năm 1987-90, ông được bầu giữ chức Bộ trưởng Bộ Giáo dục thay bà Nguyễn Thị Bình. Sau đó tiếp tục đảm nhiệm chức vụ thứ trưởng thường trực dưới quyền bộ trưởng kế nhiệm Trần Hồng Quân.
Trong các năm 1991-2005, ông tham gia chủ nhiệm nhiều chương trình khoa học cấp Nhà nước, cũng trong khoảng thời gian này, ông tham gia thành lập và là viện trưởng đầu tiên của Viện Nghiên cứu Con người (1999-2007, thuộc Viện Khoa học Xã hội Việt Nam).
