Lịch sử chính trường Việt Nam cũng như Thế giới, có rất nhiều người có quyền lực trong tay nhưng không đủ bản lĩnh để giữ mình trước những cám dỗ mà quyền lực đem lại. Quyền lực ngoài việc mang lại quyền quyết định, còn đặt người cầm quyền trước những lựa chọn liên quan đến lợi ích, danh dự, vận mệnh của người khác, của cộng đồng và dân tộc. Những gì làm được có thể nói lên vị trí của người cầm quyền, nhưng để xây dựng tầm vóc cần những giới hạn họ tự đặt ra cho chính mình. Đại thần phụ chính Tô Hiến Thành của triều Lý: một tài năng được kiểm chứng bằng việc làm; lòng trung thành được thể hiện qua trách nhiệm; đức nhân được cảm nhận trong đời sống nhân dân, bậc hiền thần dùng cả cuộc đời để khẳng định quyền lực chỉ có giá trị khi được đặt dưới sự dẫn dắt của đạo lý và trách nhiệm.
Tô Hiến Thành quê ở làng Hạ Mỗ, vùng đất Ô Diên xưa, nay thuộc Hà Nội. Ông là bậc văn võ toàn tài sống và phụng sự dưới ba triều Vua: Lý Thần Tông, Lý Anh Tông, rồi trở thành người phò tá cho vua Lý Cao Tông.
Thế kỷ XII, Đại Việt tiếp tục xây dựng một quốc gia tự chủ, có tổ chức và có nền văn hiến riêng để giữ vững vị thế quốc gia độc lập trên bản đồ Đông Á. Ngoài việc bảo vệ lãnh thổ, Đại Việt cần tăng cường tổ chức xã hội, chăm lo đời sống nhân dân, xây dựng thiết chế, nuôi dưỡng nhân tài và tạo dựng một nền văn hiến của chính mình. Tô Hiến Thành xuất hiện trong chính thời điểm ấy và mỗi con đường ông đi qua, mỗi quyết định ông làm gần như bao hàm toàn bộ những vấn đề lớn của Đại Việt thế kỷ XII: Giữ nước, yên dân, trị quốc, trọng hiền và xây dựng văn hiến.
Tô Hiến Thành xuất hiện trong chính sử đầu tiên vào năm 1141, trên cương vị là Thái phó, một chức quan trong hàng Tam công đứng đầu triều chính, duy trì sự ổn định trong triều đình và đảm bảo tình hình kinh tế xã hội của Đại Việt đương thời. Ông đã chủ trương và thực hiện nhiều chính sách khuyến nông, quản lý ruộng đất, tổ chức khai hoang các khu vực ven biển, đồng thời thực hiện nhiều chính sách kiểm soát quyền lực và sự lũng đoạn đất đai của cường hào, nhằm ổn định, nâng cao đời sống của nhân dân. Năm 1156, ông dâng sớ lập đền thờ Khổng Tử nhằm khẳng định, đề cao Nho học, thúc đẩy văn hóa giáo dục, đào tạo nhân tài cho đất nước.
Năm 1159, Tô Hiến Thành được phong chức Thái úy, giúp vua thực hiện kiện toàn quân đội, bảo vệ an ninh biên giới và phòng thủ quốc gia để bảo đảm hòa bình, thực hiện chiến lược ngoại giao khéo léo, nhằm xác lập, nâng cao vị thế Đại Việt trong khu vực. Mặc dù, Đại Việt giành được độc lập dưới thời vua Lý Thái Tổ, nhưng với bang giao khu vực Đại Việt vẫn chỉ là Giao Chỉ quận của nước Tống. Theo Tống sử, năm 1174, lần đầu tiên vua Lý Anh Tông được tiến phong An Nam quốc vương. Dấu mốc ấy phản ánh một bước thay đổi chiến lược trong cách nhà Tống nhìn nhận địa vị của Đại Việt trên bản đồ chính trị Đông Á. Năm 1177, vua Lý Cao Tông lúc đó 4 tuổi và nhờ có Đại thần Phụ chính Tô Hiền Thành nắm chính sự đã được nhà Tống tiếp tục phong An Nam Quốc vương theo nghi thức ngoại giao giữa hai nước.
Năm 1175, Vua Lý Anh Tông mất, Tô Hiến Thành nhận di chiếu làm Phụ chính, tức nắm quyền giải quyết chính sự khi nhà vua còn thơ ấu, lúc lên ngôi Lý Cao Tông mới ba tuổi. Khi đó, Chiêu Linh Thái hậu tìm cách đưa Long Xưởng trở lại ngôi vị, dùng cả của cải để tác động, gọi tới khuyên nhủ Tô Hiến Thành đáp rằng: “Bất nghĩa mà được giàu sang, đó không phải là điều người trung thần nghĩa sĩ vui làm. Huống hồ di chúc của tiên vương, lời nói còn văng vẳng bên tai thì đối với công nghị sẽ ra làm sao? Thần không dám phụng chiếu. Nói rồi đi nhanh ra” (Việt sử lược).
Câu trả lời ấy cho thấy Tô Hiến Thành nhận thức rất rõ về bản chất và giới hạn của quyền lực, rằng quyền phụ chính được giao phó để bảo vệ đất nước trong một hoàn cảnh đặc biệt, không phải quyền tự mình quyết định vận mệnh triều đại theo ý muốn. Ông không lấy quyền lực được trao để làm phương tiện mặc cả với các thế lực, cũng không biến trách nhiệm thành cơ hội vun đắp lợi ích riêng. Ông xác định quyền lực nắm giữ vì mục đích của dân tộc và có giới hạn đạo lý mà người nắm quyền không được vượt qua.
Năm 1179, Tô Hiến Thành lâm bệnh, Vũ Tán Đường tận tình chăm sóc, Trần Trung Tá bận việc triều đình ít thời gian đến thăm. Khi Đỗ Thái hậu hỏi ai có thể thay ông gánh vác việc nước, ông tiến cử Trần Trung Tá. Trước sự ngạc nhiên của bà, ông giải thích: Nếu hỏi người hầu hạ, chăm sóc thì Vũ Tán Đường là người đáng kể nhất; nhưng nếu hỏi người có thể thay ông giúp nước thì phải là Trần Trung Tá. Ông không phủ nhận tình nghĩa của người tận tụy với mình, song ông không để tình riêng thay thế tiêu chuẩn lựa chọn người gánh vác chính sự. Đặc biệt, khi sự lựa chọn liên quan đến vận mệnh quốc gia, lòng biết ơn cá nhân không thể đứng trên năng lực và lợi ích chung.
Qua những sự kiện và quyết đinh, có thể nhìn rõ giới hạn mà Tô Hiến Thành tự đặt ra cho quyền lực: Quyền lực phải có nhân tâm khi thực thi; phải có nguyên tắc khi đối diện với cám dỗ lợi ích và sức ép; phải công tâm khi lựa chọn người thực thi quyền lực. Sử thần Ngô Sĩ Liên đã ví ông như “cột đá giữa dòng”, dù gió lay sóng dập vẫn đứng vững; đặc biệt, đến lúc sắp mất còn “vì nước tiến cử người hiền, không vì ơn riêng”.
Tô Hiến Thành được xưng tụng là bậc Đại thần phụ chính kiệt xuất và nổi tiếng bậc nhất trong lịch sử Việt Nam, sánh ngang với các Đại thần phụ chính lỗi lạc khác trong lịch sử Trung Hoa như Chu Công Đán (thời Chu), Hoắc Quang (thời Hán), Gia Cát Lượng (thời Tam quốc).
Tô Hiến Thành mất năm 1179, gần 1000 năm đã trôi qua, nhưng những vấn đề ông để lại vẫn còn nguyên giá trị: Đó là giữ quyền lực vì ai và để làm gì? Người có quyền được quyết định đến đâu, phải chịu trách nhiệm trước ai và lấy căn cứ nào để sử dụng quyền lực? Quyền lực vốn rất hấp dẫn bởi nó mang lại quyền chi phối và sức ảnh hưởng. Để người nắm quyền không bị chính sức mạnh ấy chi phối, cùng với thể chế, đạo lý, phẩm chất liêm chính và bản lĩnh đạo đức của người thực thi quyền lực vẫn là điều không thể thiếu.
