Đi qua những miền ký ức
Sinh ra tại Hà Nội, nhưng trưởng thành trên vùng trung du Phú Thọ, Phạm Văn Kiệm sớm mang trong mình những trải nghiệm từ hai miền đất. Khi lên năm tuổi, ông theo gia đình rời Hà Nội lên vùng ven sông Hồng lập nghiệp. Những năm tháng tuổi thơ gắn với cuộc sống nơi trung du, cùng những ký ức về Thủ đô qua những lần trở về, dần trở thành một phần trong vốn sống của người họa sĩ.
Năm 1978, ông theo học khóa I bậc Trung cấp Mỹ thuật tỉnh Vĩnh Phúc, nay thuộc tỉnh Phú Thọ. Đây là chặng đường đặt nền móng cho niềm đam mê hội họa, đồng thời mở ra cơ hội để ông tiếp cận công việc sáng tác một cách bài bản. Tuy nhiên, đến tháng 2/1979, khi chiến tranh biên giới phía Bắc nổ ra, theo lệnh tổng động viên, ông tham gia huấn luyện quân sự, trở thành lực lượng dự bị sẵn sàng lên đường nếu chiến sự lan rộng. Ông chia sẻ: “Đất nước mình vẫn còn nhiều khó khăn, vẫn trong hoàn cảnh phải kháng chiến, phải bảo vệ Tổ quốc, thế nên mặc dù tuổi đời chưa cao nhưng tôi cũng được chứng kiến, tham gia vào những sự kiện mang tính lịch sử của đất nước”.
Sau khi hoàn thành nhiệm vụ, ông quay lại tiếp tục hoàn thành chương trình học tập và trở về công tác tại phòng Văn hóa huyện Lâm Thao, Phú Thọ (cũ). Tại đây, công việc của ông gắn với hoạt động tuyên truyền và cổ động. Trong hơn 20 năm, ông thực hiện nhiều pano, áp phích, tranh cổ động phục vụ các nhiệm vụ chính trị, văn hóa của địa phương. Đến năm 2008, ông tiếp tục trở lại giảng đường, theo học hệ đại học tại Trường Đại học Mỹ thuật Việt Nam. Những chặng đường học tập và công tác qua nhiều năm không chỉ giúp ông bồi đắp kiến thức chuyên môn mà còn mở rộng cách nhìn về con người, lịch sử và vai trò của nghệ thuật trong đời sống.
Từ những trải nghiệm ấy, hội họa của Phạm Văn Kiệm dần được hình thành trên nền tảng của những gì ông trực tiếp trải nghiệm và tích lũy trong cuộc sống. Ký ức về hai miền đất, những năm tháng gắn với chiến tranh, cùng hơn 20 năm làm tranh cổ động đã đem đến cho ông một vốn sống, vốn tư liệu và hệ thống đề tài theo ông trong suốt quá trình sáng tác. Với ông, kinh nghiệm sống không nằm ngoài công việc sáng tác, mà chính là một trong những chất liệu quan trọng để những hình ảnh trên mặt tranh mang hơi thở của cuộc sống.
Lưu giữ hình hài đất nước
Trong hơn bốn mươi năm gắn bó với hội họa, người họa sĩ kiên trì theo đuổi những đề tài về Bác Hồ, người lính, lịch sử dân tộc, văn hóa quê hương và vẻ đẹp đất nước. Ông chia sẻ rằng việc thường xuyên vẽ hình ảnh Bác Hồ và người lính trước hết bắt nguồn từ yêu cầu thực tế của công việc thông tin cổ động. Trong quá trình thực hiện, ông có thêm cơ hội tìm hiểu về những con người, sự kiện và giá trị lịch sử. Từ chỗ là nhiệm vụ nghề nghiệp, các hình ảnh ấy dần trở thành mối quan tâm xuyên suốt trong đời sống sáng tác của ông.
Để tạo nên những tác phẩm đó, trong nhiều năm, ông tìm gặp những người từng được đón Bác, trở về những nơi Người từng đặt chân qua tại Phú Thọ để tìm kiếm tư liệu và cảm hứng. Từ đó, ông đã thực hiện 14 bức tranh kính khổ 40x60cm, vẽ ngược trên mặt sau của kính, làm thành một bộ sưu tập riêng. Khi biết tin Huyện ủy, UBND huyện Lâm Thao đến thăm và ngỏ ý mua lại toàn bộ 14 tác phẩm, ông đã từ chối bán mà lựa chọn trao tặng toàn bộ số tranh, với mong muốn những tác phẩm ấy tiếp tục được lưu giữ và đến gần hơn với công chúng. Ông bộc bạch: “Chỉ cần nhận lại một bó hoa từ tay những người hiểu và trân trọng đến với họa sĩ là đủ và tiêu tan hết mệt nhọc”. Các tác phẩm của ông sau đó được trưng bày tại Đại hội Đảng bộ tỉnh Phú Thọ lần thứ XVI, nhiệm kỳ 2005 - 2010.
Phạm Văn Kiệm còn dành nhiều tâm huyết thể hiện vẻ đẹp quê hương, đất nước qua những địa danh, công trình và cảnh sắc gắn với đời sống. Nếu Hà Nội được thể hiện qua những công trình, địa danh mang dấu ấn lịch sử như cầu Long Biên, Hồ Hoàn Kiếm, đền Ngọc Sơn, thì Phú Thọ hiện lên với Đền Hùng, những triền đồi cọ, đồi chè, dòng sông, cánh đồng và không gian trung du. Phạm vi sáng tác của họa sĩ tiếp tục được mở rộng tới nhiều công trình, địa danh và cảnh sắc trên khắp đất nước như cầu Tràng Tiền (Huế), Cầu Hôn (Phú Quốc), vẻ đẹp các miền đất trung du hay quê hương Chủ tịch Hồ Chí Minh. Các tác phẩm đều cho thấy tình cảm của người họa sĩ đối với quê hương, đất nước, đồng thời góp phần lưu giữ, giới thiệu những vẻ đẹp đa dạng của Việt Nam đến với công chúng.
Hội họa của Phạm Văn Kiệm không tìm đến những đề tài xa vời mà hướng về những điều gần gũi, thân thuộc, để cả những người không am hiểu nhiều về mỹ thuật cũng có thể rung cảm. Mỗi khi hoàn thành một tác phẩm, ông vẫn giữ thói quen tự xem xét, đánh giá kỹ lưỡng trước khi giới thiệu đến công chúng. “Tôi nghĩ mình sẽ là người khán giả khó tính nhất của những tác phẩm đó”, ông chia sẻ. Sự khắt khe ấy không chỉ thể hiện trách nhiệm của người họa sĩ đối với thành quả lao động sáng tạo, mà còn cho thấy dù đã có nhiều năm gắn bó với hội họa, ông vẫn luôn giữ thái độ nghiêm túc, không ngừng tự nhìn nhận và hoàn thiện mình qua từng tác phẩm.
Lan tỏa giá trị tốt đẹp qua nhiều thế hệ
Đầu những năm 1990, người họa sĩ quyết định chuyển công tác từ Phòng Văn hóa huyện sang nghề giáo. Nhắc đến lý do thay đổi công việc, ông cho biết quãng đường từ nhà đến cơ quan khi ấy khoảng 16 km, chủ yếu di chuyển bằng xe đạp. Vợ mới sinh con nhỏ, bố mẹ đã cao tuổi, việc đi lại xa khiến ông quyết định chuyển công tác để vừa hoàn thành tốt nhiệm vụ, vừa có điều kiện chăm lo gia đình. Dẫu vậy, thay đổi môi trường làm việc không đồng nghĩa với việc từ bỏ đam mê hội họa. Ông lựa chọn trở thành giáo viên mỹ thuật tại Trường Tiểu học Sơn Vy, đồng thời tiếp tục dành thời gian nghiên cứu đề tài và sáng tác các tác phẩm.
Trong môi trường giáo dục, việc truyền đạt kiến thức và bồi dưỡng nhận thức cho thế hệ trẻ trở thành nhiệm vụ thường xuyên. Những hình ảnh về đất nước, lịch sử và con người Việt Nam vì thế cũng được ông lan tỏa bằng một cách khác. Bên cạnh giảng dạy mỹ thuật, ông tích cực tham gia tổ chức các hoạt động ngoại khóa, sinh hoạt dưới cờ, chương trình giao lưu với cựu chiến binh và những người có công với cách mạng, giúp học sinh có cơ hội tiếp cận lịch sử qua những câu chuyện và trải nghiệm thực tế.
Khi đảm nhiệm vai trò quản lý nhà trường, ông càng có điều kiện tham gia tổ chức những hoạt động giáo dục như vậy. Kinh nghiệm từ công tác văn hóa giúp ông biết cách xây dựng nội dung, lựa chọn hình thức truyền tải và tổ chức hoạt động phù hợp với đối tượng tiếp nhận. Với ông, giáo dục lòng yêu nước không đơn thuần là nhắc lại những sự kiện trong quá khứ. Học sinh cần được tìm hiểu những địa danh cụ thể, gặp gỡ những con người từng trải qua chiến tranh và hiểu hơn về quá trình hình thành, phát triển của quê hương, đất nước. Tình yêu Tổ quốc, theo cách nhìn ấy, còn được nuôi dưỡng từ ý thức học tập, nỗ lực vươn lên, tinh thần trách nhiệm và mong muốn đóng góp cho cộng đồng.
Sau khi nghỉ hưu, họa sĩ có thêm thời gian dành cho giá vẽ. Những đề tài đã theo đuổi suốt nhiều năm tiếp tục được ông phát triển, đồng thời ông tìm cách đưa tác phẩm đến gần hơn với công chúng. Năm 2024, ông tham gia Triển lãm Mỹ thuật Khu vực III (Tây Bắc – Việt Bắc) tại Sơn La cùng một số hoạt động giao lưu, triển lãm mỹ thuật khác. Đến năm 2026, ông tiếp tục góp mặt tại Triển lãm Giao lưu Mỹ thuật Quốc tế, đồng thời tổ chức hai triển lãm cá nhân mang tên “Nguồn thiêng Đất Tổ - Ánh sáng Thăng Long”, trưng bày trong dịp Quốc khánh 2/9, và “Sắc màu Trung du” tại quê nhà Việt Trì, Phú Thọ, mở cửa đón công chúng từ nay đến hết ngày 24/11.
Với Phạm Văn Kiệm, lưu giữ hình hài Tổ quốc không chỉ là ghi lại những cảnh sắc hay sự kiện trên mặt tranh. Đó còn là hành trình gìn giữ và chuyển trao những giá trị lịch sử, văn hóa cùng tình yêu quê hương qua nhiều thế hệ, bằng những phương thức khác nhau. “Những điều tốt đẹp, mỗi người đều có thể dùng thế mạnh riêng của mình để lan tỏa đến mọi người, nếu làm được thì nên làm” - ông khẳng định.
