Từ một thông tư đến tư duy phát triển nguồn nhân lực
Trong mọi giai đoạn phát triển của đất nước, giáo dục luôn được xem là quốc sách hàng đầu, còn đội ngũ nhà giáo là lực lượng nòng cốt quyết định chất lượng nguồn nhân lực quốc gia. Tuy nhiên, nhiều năm qua vẫn tồn tại một thực tế đáng suy ngẫm: Không ít giáo sư, giảng viên, giáo viên giàu kinh nghiệm phải rời bục giảng ngay khi đến tuổi nghỉ hưu, mặc dù vẫn còn sức khỏe, chuyên môn vững vàng và khát vọng tiếp tục cống hiến.
Điều rời khỏi nhà trường lúc ấy không chỉ là một người lao động hoàn thành thời gian công tác theo quy định, mà còn là hàng chục năm kinh nghiệm giảng dạy, nghiên cứu khoa học, quản lý giáo dục, phương pháp sư phạm và những giá trị nghề nghiệp được tích lũy qua nhiều thế hệ học trò. Đây là nguồn lực vô hình nhưng có giá trị đặc biệt, rất khó có thể thay thế trong thời gian ngắn.
Trong bối cảnh đất nước đang đẩy mạnh đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, hướng tới xây dựng nền kinh tế tri thức, việc để nguồn lực này bị gián đoạn là một sự lãng phí đáng tiếc.
Thông tư số 59/2026/TT-BGDĐT có hiệu lực từ ngày 1/9/2026 vì vậy mang ý nghĩa lớn hơn một văn bản quy phạm pháp luật. Lần đầu tiên, hành lang pháp lý được thiết lập đầy đủ để các cơ sở giáo dục có thể ký hợp đồng lao động toàn thời gian với nhà giáo sau nghỉ hưu nếu đáp ứng các điều kiện theo quy định.
Đây là sự thay đổi lớn trong tư duy quản trị nhân lực: Thay vì coi nghỉ hưu là điểm kết thúc của quá trình cống hiến, chính sách mới tạo cơ hội để những người còn năng lực và tâm huyết vẫn có thể tiếp tục đóng góp cho giáo dục và xã hội.
Khơi thông nguồn lực chất lượng cao cho giáo dục
Thông tư mới được ban hành trong bối cảnh nhiều địa phương và cơ sở giáo dục vẫn đối mặt với tình trạng thiếu giáo viên, nhất là ở các môn học mới, các lĩnh vực chuyên sâu và đội ngũ giảng viên có trình độ cao.
Trong khi đó, mỗi năm có hàng nghìn nhà giáo nghỉ hưu, trong đó nhiều người vẫn đang là những chuyên gia đầu ngành, các giáo sư, phó giáo sư, tiến sĩ, giảng viên với kinh nghiệm dày dặn, có uy tín trong đào tạo và nghiên cứu khoa học.
Nếu không có cơ chế để tiếp tục sử dụng đội ngũ này, xã hội sẽ mất đi một nguồn lực trí tuệ và kinh nghiệm rất lớn.
Thông tư 59 cho phép nhà giáo sau nghỉ hưu tham gia giảng dạy toàn thời gian trên cơ sở hợp đồng lao động, đồng thời có thể tham gia nghiên cứu khoa học, hướng dẫn luận văn, luận án, biên soạn giáo trình, đào tạo giảng viên trẻ và thực hiện nhiều nhiệm vụ chuyên môn khác.
Đây không chỉ là giải pháp bổ sung nguồn nhân lực cho các cơ sở giáo dục mà còn tạo điều kiện để kinh nghiệm được chuyển giao, tri thức được kế thừa và chất lượng đào tạo được nâng lên.
Đối với các trường đại học, đặc biệt là những ngành khoa học cơ bản, công nghệ cao, y khoa, sư phạm hay nghệ thuật, vai trò của các nhà giáo giàu kinh nghiệm càng trở nên quan trọng. Bởi nhiều giá trị nghề nghiệp không thể học được qua sách vở mà chỉ có thể truyền lại thông qua quá trình đồng hành, hướng dẫn và chia sẻ từ thực tiễn.
Không chỉ giữ người giỏi, mà còn nuôi dưỡng thế hệ kế cận
Một trong những điểm tiến bộ của Thông tư là không khuyến khích kéo dài tuổi nghề một cách cơ học.
Thông tư quy định rõ việc sử dụng nhà giáo sau nghỉ hưu không được làm ảnh hưởng đến chiến lược phát triển đội ngũ kế cận, không thay thế đội ngũ nhà giáo cơ hữu và phải tuân thủ đầy đủ quy định của pháp luật lao động.
Điều này thể hiện quan điểm phát triển hài hòa giữa kinh nghiệm và đổi mới.
Những nhà giáo kỳ cựu sẽ tiếp tục đóng vai trò là người dẫn dắt, truyền nghề, hỗ trợ đào tạo lớp giảng viên trẻ, trong khi các cơ sở giáo dục vẫn phải chủ động tuyển dụng, đào tạo và phát triển đội ngũ kế cận theo chiến lược dài hạn.
Sự kết hợp giữa kinh nghiệm của thế hệ đi trước với sức sáng tạo của thế hệ trẻ sẽ tạo nên sức mạnh tổng hợp cho hệ thống giáo dục.
Hoàn thiện cơ chế để nâng cao chất lượng đội ngũ
Bên cạnh quy định về nhà giáo sau nghỉ hưu, Thông tư 59 cũng hoàn thiện toàn diện cơ chế đối với nhà giáo thỉnh giảng.
Lần đầu tiên, các khái niệm về nhà giáo thỉnh giảng, cơ sở thỉnh giảng và hợp đồng thỉnh giảng được quy định thống nhất. Hoạt động thỉnh giảng không còn chỉ giới hạn ở việc giảng dạy môn học mà được mở rộng sang hướng dẫn thực hành, nghiên cứu khoa học, biên soạn giáo trình, hướng dẫn khóa luận, luận văn, luận án và các hoạt động chuyên môn khác.
Đặc biệt, Thông tư yêu cầu các cơ sở giáo dục phải xây dựng kế hoạch sử dụng nhà giáo thỉnh giảng, công khai danh sách trên trang thông tin điện tử (trừ trường hợp đặc thù), đánh giá định kỳ chất lượng giảng dạy, lấy ý kiến phản hồi của người học và sử dụng kết quả này làm căn cứ tiếp tục hoặc chấm dứt hợp đồng.
Đây là bước tiến quan trọng trong quản trị chất lượng đội ngũ nhà giáo theo hướng minh bạch, trách nhiệm và hiệu quả.
Lấy con người làm trung tâm của phát triển
Điều đáng ghi nhận hơn cả là Thông tư 59 phản ánh sự thay đổi trong tư duy hoạch định chính sách.
Thay vì nhìn nhận nguồn nhân lực theo giới hạn của tuổi tác hay biên chế, chính sách mới hướng đến khai thác hiệu quả giá trị của mỗi con người trên cơ sở năng lực, sức khỏe và khả năng cống hiến.
Quan điểm này hoàn toàn phù hợp với định hướng của Đảng về phát triển đất nước trong giai đoạn mới. Tại Đại hội XIII, Đảng khẳng định phát triển đất nước phải đặt con người làm trung tâm, chủ thể, nguồn lực quan trọng nhất và mục tiêu của sự phát triển. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm cũng nhiều lần nhấn mạnh yêu cầu khơi thông mọi nguồn lực cho phát triển, trong đó nguồn lực con người là yếu tố quyết định năng lực cạnh tranh và sức mạnh nội sinh của quốc gia.
Trong giáo dục, tư duy ấy càng có ý nghĩa sâu sắc. Một người thầy sau hàng chục năm đứng lớp không chỉ truyền đạt kiến thức mà còn tích lũy vốn sống, đạo đức nghề nghiệp, phương pháp giáo dục và khả năng truyền cảm hứng cho nhiều thế hệ học trò. Đó là một loại tài sản không thể đo đếm bằng thâm niên hay tiền lương.
Nếu biết tạo điều kiện để những giá trị ấy tiếp tục được lan tỏa, xã hội sẽ tiết kiệm được chi phí đào tạo, rút ngắn thời gian bồi dưỡng đội ngũ mới và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực trong dài hạn.
Khai thông nguồn lực để tạo động lực cho sự phát triển của đất nước
Thực tiễn cho thấy, những quốc gia có nền giáo dục phát triển đều coi đội ngũ học giả, giáo sư sau nghỉ hưu là nguồn lực chiến lược. Họ tiếp tục được tham gia nghiên cứu, giảng dạy, tư vấn chính sách và hướng dẫn thế hệ trẻ, qua đó duy trì tính liên tục của tri thức và thúc đẩy đổi mới sáng tạo.
Việt Nam cũng đang từng bước tiếp cận cách làm này bằng việc hoàn thiện khung pháp lý để sử dụng hiệu quả nguồn nhân lực chất lượng cao.
Thông tư 59 không chỉ giải quyết nhu cầu trước mắt về nhân lực trong ngành giáo dục mà còn góp phần hình thành văn hóa trọng dụng nhân tài, nơi giá trị của con người được đánh giá bằng năng lực và cống hiến thay vì chỉ căn cứ vào tuổi nghỉ hưu.
Đây cũng là một thông điệp quan trọng trong bối cảnh đất nước bước vào giai đoạn phát triển mới, khi mục tiêu tăng trưởng nhanh và bền vững đòi hỏi phải huy động tối đa mọi nguồn lực xã hội. Trong đó, nguồn lực trí tuệ của đội ngũ nhà giáo là một trong những tài sản quý giá nhất.
Không để "vốn con người" bị lãng phí
Thông tư số 59/2026/TT-BGDĐT vì vậy không chỉ là một chính sách của ngành giáo dục mà còn là bước cụ thể hóa tư duy phát triển lấy con người làm trung tâm. Khi những nhà giáo giàu kinh nghiệm tiếp tục có cơ hội đứng trên bục giảng, tham gia nghiên cứu, đào tạo và truyền lửa cho thế hệ trẻ, đất nước không chỉ giữ lại được một đội ngũ chuyên gia chất lượng cao mà còn tạo ra sự kế thừa bền vững trong phát triển nguồn nhân lực.
Khai thông nguồn lực nhà giáo sau nghỉ hưu chính là khai thông một phần quan trọng của nguồn lực con người. Mỗi bài giảng được tiếp nối, mỗi kinh nghiệm được truyền lại và mỗi thế hệ nhà giáo trẻ được dìu dắt sẽ góp phần làm giàu thêm vốn tri thức quốc gia, dân tộc. Đó cũng là nền tảng để xây dựng một nền giáo dục hiện đại, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao và tạo động lực đưa đất nước phát triển nhanh, bền vững trong kỷ nguyên mới của đất nước./.
