Hệ thống pháp luật còn cồng kềnh, thiếu đồng bộ
Bộ Chính trị ban hành Kết luận 09-KL/TW, xác định hoàn thiện cấu trúc hệ thống pháp luật là nhiệm vụ trọng tâm nhằm tháo gỡ vướng mắc thể chế, tạo động lực tăng trưởng và hội nhập. Nội dung kết luận đã chỉ ra, dù đã được hoàn thiện, hệ thống pháp luật hiện vẫn cồng kềnh, thiếu thống nhất, thứ bậc hiệu lực chưa rõ, gây khó khăn trong thực thi.
Mục tiêu là tạo hệ thống pháp luật tinh gọn, đồng bộ, dễ tiếp cận, bảo đảm quyền con người, thúc đẩy phát triển và trở thành lợi thế cạnh tranh quốc gia với định hướng cải cách trọng tâm là xác lập rõ thứ bậc nguồn luật, mở rộng án lệ, tập quán; Tinh giản văn bản, hạn chế chồng chéo; Phân định pháp luật công - tư rõ ràng; Thượng tôn Hiến pháp, lấy các bộ luật nền tảng làm trung tâm; Hoàn thiện pháp luật cho đầu tư, kinh doanh, hướng tới TOP 3 ASEAN.
Kết luận 09 cũng yêu cầu tổng rà soát, đẩy mạnh số hóa toàn bộ hệ thống pháp luật, ngăn lợi ích nhóm; đồng thời thúc đẩy chuyển đổi số, xây dựng cơ sở dữ liệu và ứng dụng AI trong pháp luật.
Trao đổi về nội dung này, PGS.TS Trương Hồ Hải, Viện trưởng Viện Nhà nước và Pháp luật, Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh, đại biểu Quốc hội khóa XVI nhấn mạnh của Kết luận là yêu cầu xử lý chồng chéo, nâng tính khả thi và phân định rõ thẩm quyền trong xây dựng hệ thống pháp luật.
“Tổng rà soát hệ thống văn bản quy phạm pháp luật là khâu then chốt để hoàn thiện cấu trúc pháp luật”, PGS.TS Trương Hồ Hải đánh giá.
Theo ông, hệ thống pháp luật hiện nay không chỉ “phình to” về số lượng mà còn tồn tại nhiều vấn đề về chất lượng và tính đồng bộ. Nhiều quy định sau thời gian dài ban hành đã bộc lộ sự chồng chéo, mâu thuẫn, thậm chí không còn phù hợp với thực tiễn phát triển kinh tế - xã hội.
“Rà soát không đơn thuần là kiểm đếm văn bản, mà quan trọng là đánh giá tính hợp hiến, hợp pháp, tính thống nhất và khả thi. Đây là tiền đề để tái cấu trúc hệ thống pháp luật theo hướng tinh gọn, minh bạch, hiệu quả”, ông Hải nhấn mạnh.
Liên quan vai trò của Đảng uỷ Quốc hội trong hoàn thiện Định hướng lập pháp nhiệm kỳ Quốc hội khóa XVI, PGS.TS Trương Hồ Hải cho biết, đây là chủ thể giữ vai trò định hướng chính trị, bảo đảm sự thống nhất trong hoạt động lập pháp.
Trong bối cảnh yêu cầu hoàn thiện pháp luật ngày càng cao, Đảng uỷ Quốc hội sẽ góp phần xác định các ưu tiên lập pháp mang tính chiến lược, tránh tình trạng chương trình xây dựng luật dàn trải, thiếu trọng tâm.
Đồng thời, cơ quan này còn đóng vai trò điều phối, bảo đảm sự gắn kết giữa hoạt động lập pháp với yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội và xây dựng Nhà nước pháp quyền.
Xử lý ba nhóm bất cập lớn
Theo PGS.TS Trương Hồ Hải, quá trình rà soát toàn diện cần tập trung vào ba nhóm bất cập trọng tâm, trước hết là tình trạng chồng chéo, mâu thuẫn giữa các văn bản, đặc biệt giữa luật với luật và giữa luật với văn bản dưới luật. Thứ hai là quy định mang tính nguyên tắc nhưng thiếu cụ thể, dẫn đến phụ thuộc vào văn bản dưới luật, trong khi các văn bản này chậm ban hành. Thứ ba là tính khả thi thấp do một số quy định chưa bám sát thực tiễn, thiếu điều kiện bảo đảm thực hiện.
“Việc xử lý triệt để các vấn đề này sẽ góp phần nâng cao chất lượng tổng thể của hệ thống pháp luật”, ông Trương Hồ Hải nhấn mạnh.
Một trong những yêu cầu mang tính nguyên tắc trong xây dựng Nhà nước pháp quyền là phân định rõ thẩm quyền lập pháp và lập quy. PGS.TS Trương Hồ Hải chỉ ra thực tế, thời gian qua có tình trạng “hạ tầng hóa” luật - tức những nội dung đáng lẽ phải quy định ở cấp luật lại được chuyển xuống văn bản dưới luật. Điều này làm suy giảm vai trò của Quốc hội và tiềm ẩn nguy cơ lạm quyền.
“Những vấn đề liên quan trực tiếp đến quyền con người, quyền công dân phải do Quốc hội quyết định; còn các vấn đề kỹ thuật mới giao cho cơ quan hành pháp”, ông nhấn mạnh.
Việc phân định rõ ràng sẽ giúp tăng tính minh bạch, đồng thời nâng cao hiệu quả kiểm soát quyền lực giữa các nhánh trong bộ máy nhà nước. Theo chuyên gia, việc xác định rõ phạm vi nội dung của từng loại văn bản quy phạm pháp luật sẽ khắc phục tình trạng “lẫn vai” giữa luật và văn bản dưới luật.
Cụ thể, luật cần quy định những vấn đề cốt lõi, ổn định lâu dài, trong khi văn bản dưới luật chỉ nên tập trung vào hướng dẫn chi tiết. Điều này không chỉ nâng cao tính ổn định của hệ thống pháp luật mà còn giúp người dân, doanh nghiệp dễ tiếp cận, dễ thực hiện.
Đề cập đến vai trò của Bộ Tư pháp, PGS.TS Trương Hồ Hải cho rằng đây là cơ quan nòng cốt trong tham mưu, tổ chức và điều phối xây dựng Chiến lược hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt Nam trong giai đoạn mới.
Bộ Tư pháp có trách nhiệm tổng hợp, đánh giá thực trạng, đề xuất định hướng cải cách, đồng thời bảo đảm tính thống nhất, đồng bộ trong quá trình xây dựng và ban hành văn bản quy phạm pháp luật.
Trong bối cảnh chuyển đổi số và hội nhập quốc tế sâu rộng, việc ứng dụng công nghệ, xây dựng cơ sở dữ liệu pháp luật thống nhất cũng được xem là nhiệm vụ trọng tâm, phục vụ hiệu quả công tác rà soát và hoạch định chính sách.
