Văn học kháng chiến

Đọc tự truyện và hồi ký của Tô Hoài chúng ta còn thấy thêm một điều - dường như ở đây ông nói được nhiều hơn những gì mà ông từng kỳ vọng ở tiểu thuyết, ở những tác phẩm mà ông đã phải cất công đi tìm, đã phải rất khổ công trong lao động chữ nghĩa.

Trong các nguồn mạch làm nên dòng sông chữ nghĩa nơi văn Tô Hoài khó nói mạch nào là chìm, mạch nào là nổi. Có chìm và có nổi, nhưng nổi hoặc chìm vẫn đều dồi dào trữ lượng và mang theo sự sống riêng, sự sống Tô Hoài.

Có lẽ Trần Đăng là cây bút đầu tiên sau Cách mạng tháng Tám cho ta làm quen sớm nhất với anh bộ đội Cụ Hồ. Là người Thủ đô, Trần Đăng viết về anh bộ đội chưa từng biết Thủ đô, hoặc có biết Thủ đô nhưng lại trở về trong tâm thế xa lạ và phủ nhận ánh sáng phù hoa của đời sống thành thị. Nét đó có phần lẫn lộn ít nhiều tâm trạng chủ quan, hoặc nói, theo tác giả, còn mang theo cái “xác chủ quan”.

Sau Cách mạng tháng Tám, ngòi bút Tô Hoài mở ra hành trình mới, từ Truyện Tây Bắc đến Miền Tây, ghi dấu niềm tin vào đổi thay và sự sống của con người miền núi. Văn ông vừa tiếp nối truyền thống vừa khắc họa hiện thực, trở thành biểu tượng đặc sắc của văn xuôi kháng chiến.

Tô Hoài – cây bút hiện thực đặc sắc của văn học Việt Nam – đã đi từ làng quê Nghĩa Đô đến núi rừng Tây Bắc, để lại dấu ấn khó phai bằng những trang viết chan chứa đời sống, số phận và khát vọng con người qua nhiều chặng đường lịch sử, trước và sau Cách mạng tháng Tám.

Từ Dế mèn phiêu lưu ký đến những áng văn thiếu nhi thấm đẫm tình người, Tô Hoài đã trở thành cây bút gắn bó với nhiều thế hệ độc giả. Hơn tám thập kỷ cầm bút, ông không chỉ mở đường cho văn học thiếu nhi Việt Nam mà còn để lại một sự nghiệp đồ sộ, in dấu trong cả thế kỷ XX.