Trong bối cảnh cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư và tiến trình chuyển đổi số quốc gia đang diễn ra mạnh mẽ, hoạt động quảng cáo đã trở thành một bộ phận quan trọng của nền kinh tế số. Với sự phát triển bùng nổ của internet, mạng xã hội, thương mại điện tử và các nền tảng số xuyên biên giới, quảng cáo không chỉ là công cụ xúc tiến thương mại mà còn là cầu nối giữa doanh nghiệp và người tiêu dùng, góp phần thúc đẩy sản xuất, kinh doanh và tăng trưởng kinh tế.
Theo các nghiên cứu thị trường, quy mô thị trường quảng cáo Việt Nam năm 2024 ước đạt khoảng 3,38 tỷ USD và được dự báo tiếp tục tăng trưởng trong những năm tới. Quảng cáo trực tuyến đang ngày càng chiếm ưu thế nhờ khả năng tiếp cận nhanh, phạm vi ảnh hưởng rộng và chi phí thấp. Cùng với đó, sự xuất hiện của các KOL, KOC, người nổi tiếng và những người có ảnh hưởng trên mạng xã hội đã tạo nên những phương thức truyền thông mới, tác động mạnh mẽ đến hành vi tiêu dùng và xu hướng xã hội.
Văn kiện Đại hội XIV của Đảng tiếp tục khẳng định phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và kinh tế số là những động lực quan trọng thúc đẩy tăng trưởng nhanh, bền vững, nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia và xây dựng nền kinh tế độc lập, tự chủ trong bối cảnh hội nhập quốc tế sâu rộng. Trong tiến trình đó, không gian mạng không chỉ là môi trường giao tiếp, trao đổi thông tin mà đã trở thành một bộ phận quan trọng của không gian phát triển quốc gia. Các hoạt động kinh tế, thương mại, tài chính, đầu tư và quảng cáo ngày càng dịch chuyển lên môi trường số, tạo ra những cơ hội phát triển to lớn nhưng đồng thời cũng đặt ra nhiều thách thức đối với công tác bảo đảm an ninh kinh tế, an ninh mạng và trật tự quản lý nhà nước.
Tuy nhiên, bên cạnh những đóng góp tích cực, thực tiễn thời gian qua cho thấy hoạt động quảng cáo đang bị một số tổ chức, cá nhân lợi dụng để thực hiện các hành vi vi phạm pháp luật, thậm chí phạm tội với tính chất ngày càng tinh vi, phức tạp. Đáng chú ý, quảng cáo không còn đơn thuần là hành vi vi phạm hành chính mà trong nhiều trường hợp đã trở thành một mắt xích quan trọng trong chuỗi hoạt động của các loại tội phạm kinh tế, tội phạm công nghệ cao và các hành vi xâm phạm trật tự quản lý kinh tế.
Khi quảng cáo trở thành công cụ tiếp tay cho tội phạm
Qua thực tiễn đấu tranh của lực lượng Cảnh sát kinh tế cho thấy, các hành vi vi phạm liên quan đến hoạt động quảng cáo hiện nay thường gắn với các hoạt động buôn lậu, sản xuất và buôn bán hàng giả, hàng kém chất lượng, lừa dối khách hàng, trốn thuế, xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ, lừa đảo chiếm đoạt tài sản và nhiều hành vi vi phạm pháp luật khác.
Các đối tượng thường sử dụng mạng xã hội, sàn thương mại điện tử, các nền tảng chia sẻ video và hoạt động livestream bán hàng để quảng bá sản phẩm bằng những lời giới thiệu hấp dẫn, đánh trúng tâm lý người tiêu dùng. Nội dung quảng cáo thường tập trung vào việc thổi phồng công dụng, giả mạo nguồn gốc xuất xứ, sử dụng các cam kết không có căn cứ khoa học hoặc lợi dụng hình ảnh của người nổi tiếng nhằm tạo dựng lòng tin.
Đáng chú ý, nhiều sản phẩm thực phẩm chức năng, mỹ phẩm, thuốc, thực phẩm bảo vệ sức khỏe được quảng cáo như “thần dược”, “điều trị tận gốc”, “hiệu quả tuyệt đối”, trong khi thực tế không có cơ sở khoa học chứng minh. Không ít trường hợp người tiêu dùng vì tin tưởng vào những lời quảng cáo này mà mua và sử dụng sản phẩm, dẫn đến thiệt hại về kinh tế, thậm chí ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe.
Một vụ việc điển hình được cơ quan chức năng phát hiện là vụ án liên quan đến Công ty TNHH Thẩm mỹ viện Mailisa. Theo tài liệu điều tra, để xây dựng thương hiệu và quảng bá sản phẩm, doanh nghiệp này đã chi khoảng 20 tỷ đồng mỗi tháng thuê KOL, KOC livestream và quảng cáo trên các nền tảng mạng xã hội. Mỹ phẩm nhập lậu giá rẻ được quảng bá là hàng có nguồn gốc từ Hồng Kông và bán với giá cao gấp nhiều lần giá trị thực. Vụ việc cho thấy sức mạnh lan tỏa của quảng cáo có thể bị biến thành công cụ hỗ trợ tiêu thụ hàng hóa vi phạm pháp luật nếu không được kiểm soát chặt chẽ.
Bên cạnh đó, nhiều đối tượng còn lợi dụng quảng cáo để tổ chức các hoạt động huy động vốn trái phép, quảng bá các mô hình đầu tư tài chính tiềm ẩn rủi ro, kinh doanh tài sản số không được pháp luật công nhận hoặc lôi kéo người tham gia cờ bạc, cá độ trực tuyến dưới các hình thức “đầu tư online”, “kiếm tiền tại nhà”, “cơ hội làm giàu nhanh”. Thực chất đây là những thủ đoạn nhằm đánh vào lòng tham, sự thiếu hiểu biết hoặc tâm lý muốn có lợi nhuận nhanh của một bộ phận người dân.
Điều đáng lo ngại là quảng cáo trong những trường hợp này chỉ là phần nổi của tảng băng. Phía sau các chiến dịch quảng cáo rầm rộ thường là những hành vi phạm tội có tổ chức, được chuẩn bị kỹ lưỡng, có sự hỗ trợ của công nghệ số và các phương thức che giấu dòng tiền ngày càng tinh vi.
Những thách thức mới từ công nghệ số
Một trong những đặc điểm nổi bật của tình hình vi phạm hiện nay là sự hỗ trợ ngày càng mạnh mẽ của công nghệ.
Nếu như trước đây quảng cáo sai sự thật chủ yếu xuất hiện trên các phương tiện truyền thông truyền thống thì hiện nay các đối tượng có thể sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI), công nghệ Deepfake, hình ảnh cắt ghép, video giả mạo để tạo ra các nội dung quảng cáo rất khó phân biệt thật - giả.
Nhiều đối tượng giả mạo hình ảnh bác sĩ, chuyên gia, nhà khoa học hoặc người nổi tiếng để quảng bá sản phẩm. Một số trường hợp sử dụng công nghệ tổng hợp giọng nói và hình ảnh nhằm tạo dựng các video có độ chân thực cao, khiến người tiêu dùng dễ dàng bị đánh lừa.
Trong khi đó, hoạt động quảng cáo trên các nền tảng xuyên biên giới lại có đặc điểm máy chủ đặt ở nước ngoài, dữ liệu phân tán và cơ chế quản lý khác nhau. Điều này gây nhiều khó khăn cho công tác xác minh chủ thể vi phạm, truy vết dòng tiền, thu thập chứng cứ điện tử và xử lý hành vi vi phạm theo quy định của pháp luật Việt Nam.
Mặt khác, sự phát triển của thương mại điện tử và kinh tế nền tảng đang làm xuất hiện nhiều hình thức quảng cáo mới mà hệ thống pháp luật chưa theo kịp. Đây chính là khoảng trống để các đối tượng lợi dụng thực hiện hành vi vi phạm pháp luật.
Nhìn từ góc độ tội phạm học và an ninh kinh tế
Từ góc độ nghiên cứu tội phạm học, có thể nhận diện một số nguyên nhân cơ bản dẫn đến tình trạng lợi dụng hoạt động quảng cáo để thực hiện tội phạm.
Thứ nhất, lợi nhuận bất hợp pháp rất lớn. Trong môi trường số, chỉ cần một tài khoản có lượng người theo dõi lớn hoặc một phiên livestream thành công, doanh thu có thể đạt mức rất lớn trong thời gian ngắn. Chính lợi ích kinh tế khổng lồ đã tạo ra động cơ thúc đẩy nhiều đối tượng bất chấp quy định pháp luật.
Thứ hai, công nghệ phát triển nhanh hơn tốc độ hoàn thiện thể chế quản lý nhà nước. Các nền tảng xuyên biên giới, hệ thống thanh toán điện tử, tài khoản ảo và công nghệ trí tuệ nhân tạo đã tạo ra nhiều thách thức mới đối với các cơ quan chức năng.
Thứ ba, chế tài xử lý đối với một số hành vi vi phạm chưa thực sự tương xứng với khoản lợi nhuận bất hợp pháp thu được. Trong một số trường hợp, mức xử phạt hành chính còn thấp hơn rất nhiều so với doanh thu phát sinh từ hành vi vi phạm.
Thứ tư, trách nhiệm xã hội của một bộ phận KOL, KOC và người nổi tiếng còn hạn chế. Vì lợi ích vật chất, một số người đã tham gia quảng bá sản phẩm khi chưa kiểm chứng đầy đủ nguồn gốc, chất lượng hoặc tính hợp pháp của hàng hóa, dịch vụ được quảng cáo.
Thứ năm, nhận thức và kỹ năng số của một bộ phận người tiêu dùng chưa theo kịp tốc độ phát triển của công nghệ. Tâm lý tin tưởng vào người nổi tiếng, vào những lời quảng bá hấp dẫn hoặc mong muốn làm giàu nhanh khiến nhiều người trở thành nạn nhân của các hành vi gian dối.
Từ góc độ an ninh kinh tế, tác động của các hành vi quảng cáo gian dối còn sâu rộng hơn những thiệt hại vật chất trước mắt. Trong nền kinh tế số, niềm tin của người tiêu dùng chính là một loại tài sản xã hội đặc biệt. Khi quảng cáo sai sự thật diễn ra phổ biến, niềm tin thị trường bị suy giảm, môi trường cạnh tranh bị méo mó, doanh nghiệp chân chính bị ảnh hưởng và chi phí quản lý xã hội gia tăng.
Xa hơn, nếu không được kiểm soát hiệu quả, các hoạt động quảng cáo vi phạm còn có thể trở thành công cụ hỗ trợ cho các hành vi rửa tiền, chuyển tiền bất hợp pháp, huy động vốn trái phép hoặc hình thành các đường dây tội phạm xuyên quốc gia hoạt động trên không gian mạng. Vì vậy, đấu tranh với các hành vi lợi dụng quảng cáo để phạm tội cần được đặt trong tổng thể nhiệm vụ bảo vệ an ninh kinh tế quốc gia và bảo vệ trật tự quản lý kinh tế của Nhà nước.
Chủ động phòng ngừa từ sớm, từ xa
Theo báo cáo của lực lượng Cảnh sát kinh tế, từ năm 2020 đến nay, thông qua công tác phát hiện các dấu hiệu quảng cáo gian dối và quảng cáo sai sự thật, lực lượng chức năng đã khởi tố, điều tra 863 vụ án với 2.972 bị can; kết luận điều tra đề nghị truy tố 616 vụ án với 2.306 bị can. Đồng thời, các lực lượng chức năng đã xử lý hành chính 5.247 vụ việc với tổng số tiền phạt hơn 40,8 tỷ đồng.
Những con số trên phản ánh tính chất phức tạp, mức độ nguy hiểm và quy mô ngày càng lớn của các hành vi lợi dụng hoạt động quảng cáo để vi phạm pháp luật. Đồng thời, đó cũng là minh chứng cho quyết tâm của lực lượng Công an nhân dân trong đấu tranh bảo vệ an ninh kinh tế, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người dân và doanh nghiệp.
Để nâng cao hiệu quả công tác phòng ngừa và đấu tranh trong thời gian tới, cần tập trung thực hiện một số giải pháp trọng tâm sau:
Một là, tiếp tục hoàn thiện hệ thống pháp luật về quảng cáo trên môi trường số; xác định rõ trách nhiệm của các nền tảng công nghệ, doanh nghiệp cung cấp dịch vụ và những người tham gia hoạt động quảng cáo.
Hai là, đẩy mạnh ứng dụng trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn và các giải pháp công nghệ hiện đại trong công tác giám sát, phát hiện vi phạm.
Ba là, tăng cường phối hợp giữa lực lượng Công an với các cơ quan quản lý nhà nước, doanh nghiệp viễn thông, tổ chức tín dụng và các nền tảng số nhằm nâng cao hiệu quả xác minh tài khoản, truy vết dòng tiền và thu thập chứng cứ điện tử.
Bốn là, xây dựng văn hóa trách nhiệm trong hoạt động quảng cáo trên không gian mạng. Mỗi doanh nghiệp phải coi sự trung thực là nền tảng của thương hiệu; mỗi KOL, KOC và người nổi tiếng phải nhận thức đầy đủ rằng sức ảnh hưởng của mình không chỉ mang lại lợi ích kinh tế mà còn gắn với trách nhiệm xã hội và trách nhiệm pháp lý.
Năm là, đẩy mạnh công tác tuyên truyền, phổ biến pháp luật, nâng cao nhận thức và kỹ năng số cho người dân, góp phần hình thành đội ngũ “người tiêu dùng số thông minh”.
Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, không một quốc gia nào có thể kiểm soát hiệu quả các hành vi vi phạm trên môi trường số nếu chỉ dựa vào các biện pháp hành chính hoặc xử lý hình sự. Điều quan trọng là phải hình thành được cơ chế quản trị đa chủ thể, trong đó Nhà nước giữ vai trò kiến tạo thể chế, doanh nghiệp công nghệ thực hiện trách nhiệm nền tảng, các tổ chức xã hội tham gia giám sát và người dân trở thành trung tâm của quá trình bảo vệ môi trường số an toàn, lành mạnh.
Quảng cáo là một thành tố quan trọng của nền kinh tế hiện đại. Nhưng khi bị lợi dụng cho các mục đích bất hợp pháp, nó có thể trở thành công cụ tiếp tay cho nhiều loại tội phạm nguy hiểm. Vì vậy, nhận diện đúng bản chất của vấn đề, chủ động phòng ngừa từ sớm, từ xa và xử lý nghiêm minh các hành vi vi phạm không chỉ góp phần bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng mà còn là yêu cầu quan trọng trong bảo vệ an ninh kinh tế quốc gia, xây dựng môi trường kinh doanh lành mạnh và củng cố niềm tin của nhân dân trong kỷ nguyên số.
Đấu tranh với các hành vi lợi dụng hoạt động quảng cáo để thực hiện tội phạm chính là góp phần bảo vệ nền tảng của nền kinh tế số, bảo vệ uy tín của doanh nghiệp chân chính, bảo vệ quyền lợi của người tiêu dùng và bảo vệ sự phát triển bền vững của đất nước trong giai đoạn mới./.
