Đây cũng là nội dung trọng tâm được trao đổi tại Hội thảo khoa học quốc gia với chủ đề “Hướng nghiệp và phân luồng trong giáo dục phổ thông - Thực trạng và giải pháp” do Hội Khoa học Tâm lý - Giáo dục Việt Nam tổ chức ngày 19/9 tại Hà Nội.
Hội thảo quy tụ các nhà khoa học, chuyên gia giáo dục, nhà quản lý, đại diện cơ sở đào tạo và doanh nghiệp nhằm đánh giá thực trạng, đồng thời đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu quả hướng nghiệp, phân luồng trong hệ thống giáo dục phổ thông.
Hướng nghiệp cần vượt khỏi phạm vi tư vấn tuyển sinh
Tại hội thảo, một thực trạng được chỉ ra là mặc dù hoạt động hướng nghiệp đã được đưa vào Chương trình Giáo dục phổ thông 2018, song việc triển khai trên thực tế vẫn còn không ít khó khăn. Nhiều trường học thiếu đội ngũ tư vấn chuyên sâu, dữ liệu nghề nghiệp chưa đầy đủ, trong khi hoạt động trải nghiệm nghề nghiệp và kết nối với doanh nghiệp còn hạn chế.
Thực trạng này khiến không ít học sinh lựa chọn ngành học dựa trên xu hướng hoặc mong muốn của gia đình thay vì năng lực, sở thích và nhu cầu thực tế của thị trường lao động.
Đáng chú ý, các chuyên gia cho rằng hướng nghiệp cần được tiếp cận như một quá trình giáo dục liên tục, giúp học sinh hiểu bản thân, hiểu nghề nghiệp và chủ động xây dựng lộ trình phát triển tương lai. Đây cũng là tinh thần được thể hiện trong các quy định mới của Bộ Giáo dục và Đào tạo về hướng nghiệp và phân luồng, trong đó nhấn mạnh việc kết nối giữa nhà trường, cơ sở giáo dục nghề nghiệp, đại học và doanh nghiệp; tăng cường trải nghiệm nghề nghiệp và ứng dụng công nghệ số trong tư vấn hướng nghiệp.
Một trong những nội dung nhận được nhiều sự đồng thuận tại hội thảo là việc xây dựng khung năng lực hướng nghiệp theo từng cấp học, chuẩn hóa chương trình hướng nghiệp, phát triển đội ngũ tư vấn chuyên trách và hình thành hệ thống dữ liệu nghề nghiệp dùng chung phục vụ học sinh trên phạm vi toàn quốc.
Nhiều ý kiến nhấn mạnh yêu cầu phải thay đổi tư duy tiếp cận, chuyển từ hoạt động hướng nghiệp đơn lẻ sang xây dựng một hệ sinh thái hướng nghiệp toàn diện, nơi các bên liên quan cùng tham gia hỗ trợ người học.
Nội dung đáng chú ý khác là đề xuất xây dựng khung năng lực hướng nghiệp theo từng cấp học; chuẩn hóa chương trình hướng nghiệp tối thiểu; phát triển đội ngũ tư vấn nhiều tầng; đồng thời xây dựng cơ sở dữ liệu nghề nghiệp dùng chung phục vụ công tác tư vấn và phân luồng trên phạm vi toàn quốc.
Hướng đi mới từ công nghệ số và hệ sinh thái liên kết
Không chỉ tập trung vào việc nhận diện những tồn tại trong công tác hướng nghiệp hiện nay, hội thảo dành nhiều thời gian trao đổi các giải pháp mang tính hệ thống nhằm xây dựng hệ sinh thái hướng nghiệp phù hợp với yêu cầu phát triển nguồn nhân lực trong bối cảnh chuyển đổi số.
Đề xuất tăng cường liên kết giữa giáo dục phổ thông, giáo dục đại học và doanh nghiệp là một gợi ý nổi bật. Theo các chuyên gia, học sinh cần được tiếp cận môi trường nghề nghiệp từ sớm thông qua các hoạt động trải nghiệm thực tế, tham quan doanh nghiệp, giao lưu với chuyên gia và các chương trình định hướng nghề nghiệp ngay từ cấp trung học cơ sở. Đây được xem là giải pháp giúp thu hẹp khoảng cách giữa đào tạo và nhu cầu nhân lực của thị trường lao động.
Một số tham luận nhấn mạnh vai trò của gia đình trong quá trình hướng nghiệp. Thay vì áp đặt lựa chọn nghề nghiệp, phụ huynh cần trở thành người đồng hành cùng con trong việc khám phá năng lực, sở thích và xây dựng lộ trình phát triển phù hợp. Mối liên kết giữa nhà trường – gia đình – doanh nghiệp được xác định là nền tảng để hình thành môi trường hướng nghiệp bền vững.
Đặc biệt, chủ đề ứng dụng công nghệ số và trí tuệ nhân tạo (AI) nhận được nhiều sự quan tâm. Các diễn giả cho rằng AI có thể hỗ trợ đánh giá năng lực, sở thích, xu hướng nghề nghiệp; xây dựng hồ sơ học tập và hồ sơ hướng nghiệp cá nhân hóa; đồng thời giúp người học tiếp cận thông tin về thị trường lao động một cách nhanh chóng và toàn diện hơn. Tuy nhiên, công nghệ chỉ đóng vai trò công cụ hỗ trợ, còn việc tư vấn và ra quyết định nghề nghiệp vẫn cần đặt con người ở vị trí trung tâm.
Trong phiên thảo luận về các giải pháp đột phá, ThS. Lê Anh Tuấn trình bày tham luận “Hệ sinh thái Hướng nghiệp 360 - giải pháp nâng cao hiệu quả công tác tư vấn hướng nghiệp cho học sinh Việt Nam trong bối cảnh chuyển đổi số”. Theo ông Tuấn, một trong những hạn chế hiện nay là hoạt động hướng nghiệp còn phân tán, thiếu dữ liệu và thiếu sự kết nối giữa các chủ thể tham gia. Từ thực tiễn đó, mô hình Hướng nghiệp 360 được xây dựng theo hướng kết hợp nền tảng công nghệ số, dữ liệu nghề nghiệp và mạng lưới chuyên gia nhằm hỗ trợ học sinh xây dựng hồ sơ hướng nghiệp cá nhân hóa.
Theo thông tin được chia sẻ tại hội thảo, sau 8 năm hoạt động, Hướng nghiệp 360 đã phát triển 12 chương trình, dự án hướng nghiệp cùng nhiều hoạt động trải nghiệm nghề nghiệp, tư vấn tuyển sinh và kết nối doanh nghiệp dành cho học sinh trên cả nước. Mô hình này hướng tới việc tạo lập một hệ sinh thái kết nối giữa học sinh, phụ huynh, nhà trường, cơ sở đào tạo và doanh nghiệp nhằm hỗ trợ quá trình lựa chọn nghề nghiệp của người học.
Bên cạnh đó, các tham luận về giáo dục khởi nghiệp và năng lực thích ứng nghề nghiệp cũng nhận được sự quan tâm của đại biểu. Nhiều ý kiến cho rằng trong bối cảnh nghề nghiệp thay đổi nhanh chóng dưới tác động của công nghệ, mục tiêu của hướng nghiệp không chỉ dừng ở việc giúp học sinh chọn một nghề cụ thể mà còn phải trang bị khả năng thích ứng, tư duy đổi mới sáng tạo, tinh thần học tập suốt đời và năng lực tự định hướng trong môi trường lao động liên tục biến động.
Nhìn từ các tham luận, hướng nghiệp và phân luồng giáo dục phổ thông đang chuyển từ cung cấp thông tin sang phát triển năng lực tự hướng nghiệp; từ hoạt động rời rạc sang hệ sinh thái phối hợp nhiều bên; từ tư vấn đại trà sang cá nhân hóa. Những nghiên cứu, kinh nghiệm và giải pháp tại Hội thảo là cơ sở để tiếp tục đổi mới công tác hướng nghiệp, phân luồng, giúp học sinh lựa chọn lộ trình học tập, nghề nghiệp phù hợp và chuẩn bị nguồn nhân lực thích ứng với xã hội số.
