50 năm sau ngày đất nước thống nhất, văn học Việt Nam đã đi qua một hành trình đầy biến động, ghi dấu bằng nhiều thành tựu quan trọng. Nhưng phía trước, yêu cầu của thời đại đang đặt ra thách thức lớn hơn: làm sao để văn chương đủ sức tạo nên những tác phẩm lớn, ngang tầm dân tộc và hội nhập quốc tế. Hội thảo “Tổng kết văn học Việt Nam sau năm 1975: Những vấn đề đặt ra và triển vọng phát triển văn học” diễn ra tại Đà Nẵng chính là lời nhắc nhở mạnh mẽ: đã đến lúc văn chương phải bước ra khỏi vùng an toàn, để mở ra một thời đại mới của sáng tạo và dấn thân.
Hội thảo tại Đà Nẵng diễn ra trong không khí thẳng thắn, cởi mở. Tham dự Hội thảo có nhà văn Nguyễn Quang Thiều, Chủ tịch Hội Nhà văn Việt Nam; đông đảo nhà văn, nhà nghiên cứu, nhà phê bình văn học, cùng các cây bút tiêu biểu của nhiều thế hệ.
Phát biểu tại hội thảo, Chủ tịch Hội Nhà văn Việt Nam – nhà văn Nguyễn Quang Thiều – khẳng định: suốt nửa thế kỷ qua, văn học Việt Nam đã có nhiều đóng góp quan trọng, phản ánh sự nghiệp đấu tranh, xây dựng và đổi mới của dân tộc. Tuy nhiên, câu hỏi đặt ra là: tại sao đến nay vẫn thiếu vắng những tác phẩm thật sự “ngang tầm thời đại”? Theo ông, nguyên nhân không chỉ từ hiện thực và công tác quản lý, mà còn nằm ở chính sự dè dặt của nhà văn – những người chưa đủ dũng cảm bước ra khỏi vùng an toàn để dấn thân sáng tạo. “Nếu còn tiếp tục sợ hãi, nhìn trước ngó sau, văn học sẽ khó có được những tác phẩm lớn để lại cho mai sau”. Bên cạnh đó nhà văn Nguyễn Quang Thiều nhấn mạnh: “Văn học là dòng chảy của tâm hồn dân tộc. Chúng ta cần lắng nghe tiếng nói từ quá khứ, nhưng quan trọng hơn là kiến tạo những giá trị mới cho tương lai, để văn học thực sự đồng hành cùng sự phát triển của đất nước. Đặc biệt, chú trọng bồi dưỡng thế hệ nhà văn trẻ, tạo điều kiện để họ mạnh dạn đổi mới, mở rộng hợp tác quốc tế để đưa văn học Việt Nam ra thế giới; đồng thời ứng dụng công nghệ số nhằm lan tỏa tác phẩm đến đông đảo công chúng. Đây được xem là những giải pháp căn cơ giúp văn học Việt Nam tiếp tục khẳng định vị thế trong bối cảnh toàn cầu hoá”
Các tham luận tại hội thảo cho thấy diện mạo văn học Việt Nam sau 1975 phong phú ở nhiều thể loại: tiểu thuyết, truyện ngắn, thơ, lý luận phê bình, văn học thiếu nhi. Nhiều tác phẩm đã góp phần khẳng định bản lĩnh nghệ thuật và ý thức công dân của người cầm bút. Tuy nhiên, trước yêu cầu của thời đại, văn học cần bước xa hơn: phải có khả năng lý giải sâu sắc những biến động xã hội, đồng thời mở rộng biên độ sáng tạo, khẳng định bản sắc dân tộc trong quá trình hội nhập quốc tế.
Một vấn đề được nhiều diễn giả nhấn mạnh là thách thức từ sự phát triển nhanh chóng của khoa học, công nghệ và toàn cầu hóa. Văn học không còn “độc quyền” trên sân chơi tinh thần, mà phải cạnh tranh với nhiều loại hình giải trí khác. Nhưng chính điều đó cũng tạo cơ hội để tác phẩm văn học đến gần hơn với công chúng, lan tỏa mạnh mẽ hơn trong không gian số. Vấn đề cốt lõi là nhà văn phải đủ bản lĩnh để đổi mới tư duy, dám phiêu lưu và khám phá, thay vì tự trói mình trong những khuôn mẫu cũ kỹ.
Hội thảo khẳng định: văn chương Việt Nam muốn có chỗ đứng xứng đáng trong đời sống dân tộc và hội nhập thế giới thì phải bắt đầu một “thời đại mới” – thời đại của sự quả cảm, sáng tạo và đối thoại. Đây không chỉ là trách nhiệm của giới cầm bút, mà còn là yêu cầu của lịch sử, của bạn đọc và của chính tương lai văn hóa Việt Nam.
Văn chương Việt Nam không thể mãi bằng lòng với quá khứ, mà cần bứt phá để đồng hành cùng dân tộc trong kỷ nguyên mới. Mỗi nhà văn, nhà thơ phải dũng cảm dấn thân, vượt thoát khỏi vùng an toàn, để sáng tạo nên những tác phẩm xứng đáng với tầm vóc thời đại. Đó không chỉ là khát vọng nghệ thuật, mà còn là trách nhiệm lịch sử trước nhân dân và đất nước. Bởi chỉ khi đủ quả cảm và đổi mới, văn chương Việt Nam mới thực sự bước vào một thời đại mới của sáng tạo và hội nhập.
Sau Đà Nẵng, Hội Nhà văn Việt Nam sẽ tiếp tục tổ chức các hội thảo ở miền Bắc, trọng tâm tại Hà Nội dự kiến vào đầu tháng 10, khép lại hành trình tổng kết 50 năm văn học. Từ nền tảng này, kỳ vọng sẽ hình thành một tầm nhìn mới, khơi dậy sức mạnh đổi mới của văn chương, để những tác phẩm lớn, xứng đáng với tầm vóc thời đại, sớm ra đời.
