Trong suốt hành trình ngàn năm của văn hóa Việt Nam, hình ảnh người thầy luôn đứng ở một vị trí thiêng liêng: “Không thầy đố mày làm nên”, hay sâu sắc hơn, từ triết lý đạo học dân tộc: “Tiên học lễ, hậu học văn.” Nếu ngày xưa, người thầy là ngọn nến thắp sáng tâm trí bằng tri thức và nhân cách, thì hôm nay, giữa kỷ nguyên AI sôi động, vai trò ấy không mất đi mà đang chuyển mình sâu sắc. Người thầy của thế kỷ XXI không chỉ truyền đạt kiến thức mà còn dẫn dắt học trò bước vào thế giới mới, nơi tri thức được kết nối, mở rộng, thậm chí được tạo bởi máy móc, công nghệ thông minh.
Dưới tác động của công nghệ số, của AI; người Thầy cần những phẩm chất mới, những “lõi sư phạm” không thể thay thế để thấy rằng, dù thời đại đổi thay, giá trị của người thầy vẫn trường tồn, theo cách ngày càng mạnh mẽ hơn.
Trong mô hình giáo dục truyền thống, người thầy được ví như “kho tri thức sống”, là trung tâm của quá trình truyền đạt thông tin. Học sinh tiếp nhận kiến thức theo hướng một chiều: Thầy giảng trò nghe. Tuy nhiên, sự bùng nổ của trí tuệ nhân tạo, học liệu số, kho tri thức trực tuyến và các nền tảng học tập thông minh đã khiến vai trò này thay đổi nhanh chóng theo ba chiều hướng cơ bản:
Đầu tiên, người Thầy từ người truyền đạt tri thức sang người kiến tạo môi trường học tập. Ngày nay, tri thức có thể được tìm thấy tức thì trên mạng, được AI tổng hợp, giảng giải, thậm chí mô phỏng thực nghiệm. Điều này buộc vai trò người thầy không dừng ở việc “đứng lớp” mà chuyển thành người tổ chức, điều phối và thiết kế trải nghiệm học tập. Người thầy hiện đại trở thành “người kiến trúc sư tri thức”, thiết kế bài giảng đa phương tiện, tích hợp dữ liệu, mô phỏng, câu hỏi mở, trải nghiệm dự án. Kiến thức không còn là điểm kết thúc, mà là chất liệu cho sự sáng tạo. Thầy giáo thay vì chuyển tải kiến thức một chiều cần trở thành người gợi mở, kết nối và đồng hành, đúng với tinh thần giáo dục khai phóng quốc tế.
Thứ hai người Thầy từ giảng dạy một chiều sang dẫn dắt học tập cá nhân hóa. AI cho phép theo dõi mức độ hiểu bài, tốc độ tiếp thu và phong cách học của từng học sinh. Đây là bước ngoặt lớn, giúp việc học trở nên cá nhân hóa hơn bao giờ hết. Nhưng AI không thể quyết định mục tiêu, không thể hiểu tường tận tâm lý, nguyện vọng hay bối cảnh gia đình mỗi học sinh. Người thầy lúc này có vai trò của một “huấn luyện viên học tập” phân tích dữ liệu, định hướng chiến lược học, hỗ trợ quản trị cảm xúc, xây dựng động lực và truyền cảm hứng. Đây là mục tiêu mà công nghệ không thể thay thế, vì nó thuộc về chiều sâu nhân bản.
Cuối cùng người Thầy chuyển đổi từ quyền uy tri thức sang quyền uy nhân cách. Khi tri thức không còn khan hiếm, uy tín của người thầy không nằm ở việc “biết nhiều” mà nằm ở “dẫn dắt giỏi”. Nhân cách, đạo đức nghề nghiệp, phong cách sư phạm, và khả năng truyền cảm hứng trở thành nền tảng của thẩm quyền sư phạm. Chính sự tử tế, sự cống hiến, và tấm lòng mới tạo nên sức ảnh hưởng bền vững của người thầy trong môi trường công nghệ số, môi trường AI.
Nhiều người lo ngại: “Liệu AI có thay thế giáo viên?” Đáp án khoa học là: AI thay thế vai trò cũ của người thầy, nhưng lại làm nổi bật vai trò mới mà chỉ con người mới có thể đảm nhiệm. Và chúng ta cần nghiêm túc nhìn nhận những trụ cột mà AI không thể thay thế để từ đó giữ vững và phát huy vai trò của người Thầy trong thời kỳ mới.
Thứ nhất là năng lực xây dựng và giữ vững phẩm chất đạo đức và trí tuệ cảm xúc. AI không có cảm xúc thật, càng không có khả năng thấu hiểu chiều sâu tâm lý con người. Nhưng giáo dục là lĩnh vực được vận hành bởi tình thương, sự bao dung, sự động viên, sự cảm thông và khích lệ. Và những tình huống, những cảm xúc dẫn đến sự chuyển hóa nhận thức của học trò không một thuật toán nào mô phỏng được.
Tiếp theo người Thầy cần khả năng định hướng giá trị cho học sinh. Trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo có thể ngụy tạo văn bản, hình ảnh và thông tin với độ chân thực cao đến mức gây nhiễu loạn nhận thức, năng lực định hướng giá trị của người thầy trở thành một trụ cột của giáo dục hiện đại. Khi ranh giới giữa thật - giả, đúng - sai ngày càng mờ hóa, học sinh, sinh viên với sự non nớt về kinh nghiệm sống và tư duy phản biện dễ bị dẫn dắt bởi những dòng thông tin lệch chuẩn. Ở đó, người thầy giữ vai trò như hệ điều hướng giá trị của quá trình học tập: giúp học trò phát triển khả năng nhận diện giá trị, phân tích chuẩn mực, đánh giá thông tin và xây dựng nền tảng trí tuệ, nhân cách bền vững. Đây không chỉ là sự tiếp nối truyền thống “tiên học lễ” của giáo dục Việt Nam, mà còn là yêu cầu cốt lõi để hình thành công dân có trách nhiệm, độc lập và vững vàng trong kỷ nguyên số.
Song song với vai trò định hướng giá trị, người thầy trong kỷ nguyên AI còn đảm nhiệm chức năng then chốt: khơi mở cảm hứng và nuôi dưỡng năng lực sáng tạo của học sinh. Dù có khả năng tổng hợp và tạo nội dung ở tốc độ và quy mô vượt trội, AI vẫn thiếu vắng trực giác, trải nghiệm đời sống và năng lực đồng cảm... những nền tảng cấu thành cảm hứng sáng tạo đích thực. Chính sự trải nghiệm cá nhân, vốn sống và chiều sâu nhân văn của người thầy mới có thể đánh thức động lực nội tại và tiềm năng sáng tạo ở người học. Một câu chuyện về hành trình trưởng thành, một bài học đạo đức giản dị hay một ánh nhìn tin tưởng của thầy cô có thể trở thành “kích hoạt tâm lý” mạnh mẽ, định hình nhân cách và triển vọng học tập của trẻ. Vì vậy, trong giáo dục hiện đại, người thầy vẫn là tác nhân sáng tạo không thể thay thế trong việc bồi dưỡng trí tưởng tượng, tư duy đổi mới và bản lĩnh tự chủ của học sinh.
Và điều tối quan trọng của người thầy trong kỷ nguyên AI đó là những phẩm chất mới cần được xây dựng và trau dồi. Nếu thế hệ trước cần phấn trắng, bảng đen, giáo án giấy, thì người thầy hôm nay cần thêm một bộ kỹ năng và phẩm chất mới. Đó là:
Người Thầy cần học hỏi và nâng cao năng lực công nghệ và AI, đây không phải là yêu cầu “hiểu biết kỹ thuật”, mà là năng lực sử dụng AI như một đồng nghiệp thông minh, biết tìm kiếm, phân tích, đánh giá, ứng dụng thông tin một cách chuẩn xác. Thầy giáo không cần lập trình AI, nhưng cần biết cách làm chủ AI trong lớp học.
Tiếp theo là rèn luyện tư duy thiết kế sư phạm tổng hợp bằng cách thiết kế bài giảng tích hợp: video, hình ảnh, mô phỏng, dữ liệu thực nghiệm, học qua dự án. Đây là sự chuyển hóa từ “soạn giáo án” sang “thiết kế trải nghiệm”. Người thầy phải biết tương tác đa kênh nhưng vẫn giữ được sự gần gũi, nhân văn. Đồng thời thầy cô phải làm gương trong cách sử dụng công nghệ: tôn trọng bản quyền, kiểm chứng thông tin, bảo vệ dữ liệu, tránh lan truyền tin giả. Đó là đạo đức số sự tiếp nối tinh thần “học để làm người” trong môi trường mới.
Kỷ nguyên AI thay đổi từng ngày. Vì vậy người thầy phải học liên tục, thích nghi nhanh, biết phản biện, biết đặt câu hỏi: “Tại sao?”, “Có cách tốt hơn không?”, “Làm sao để tối ưu trải nghiệm học tập?”... và luôn đọc được những “tín hiệu im lặng” của học sinh: ánh mắt lơ đãng, tâm trạng bất thường, một nỗi buồn giấu kín. Thầy cô là người duy nhất có thể nhìn thấy những điều đó chứ không phải công nghệ hay AI.
Người thầy mới không đứng trên bục cao, mà song hành cùng học trò; không còn độc quyền tri thức, mà chia sẻ và định hướng tri thức; không áp đặt, mà khơi mở. Đó là tinh thần giáo dục hiện đại gắn với truyền thống “học làm người”.
Giữa vô vàn biến động của công nghệ, hình ảnh người thầy vẫn giữ nguyên giá trị cốt lõi. Nếu ngày xưa, người thầy là người chép kinh, giảng sách, rèn lễ; thì hôm nay, người thầy là người giải mã thế giới số, dẫn dắt tâm hồn và trí tuệ trẻ em đi qua biển dữ liệu mênh mông để tìm bến đỗ giá trị.
AI không làm giáo viên mất đi giá trị, mà buộc giáo viên trở nên bản lĩnh hơn, sáng tạo hơn, nhân bản hơn. Người thầy của thời đại mới không đứng sau công nghệ, mà đứng trước công nghệ với vai trò như người dẫn đường. Giữa tiếng gõ bàn phím, ánh sáng màn hình, và những lớp học ảo còn lại một giọng nói đủ ấm để động viên; một bàn tay đủ kiên nhẫn để nâng đỡ; một trái tim đủ bao dung để hiểu học trò và một tầm nhìn đủ rộng để dẫn dắt thế hệ tương lai.
Đó chính là giá trị bất biến của người thầy, trong mọi thời đại, và đặc biệt trong kỷ nguyên số hôm nay.
