Một bảng điểm tốt thể hiện nỗ lực học tập, nhưng chưa trả lời đầy đủ câu hỏi người trẻ có thể đảm nhận công việc gì. Khi bước vào môi trường nghề nghiệp, sinh viên phải vận dụng điều đã học để xử lý những nhiệm vụ có thời hạn, phối hợp với đồng nghiệp và chịu trách nhiệm về kết quả. Khoảng cách từ hiểu kiến thức đến làm được việc cần được thu hẹp ngay trong những năm đại học.
Theo Cục Thống kê, tỷ lệ thất nghiệp của thanh niên từ 15 đến 24 tuổi trong quý III/2026 là 9,07%. Đây là số liệu của nhóm thanh niên nói chung, không phải tỷ lệ thất nghiệp riêng của người tốt nghiệp đại học. Dù vậy, con số đặt ra yêu cầu quan tâm hơn đến quá trình chuyển tiếp từ học tập sang việc làm, trong đó có việc chuẩn bị năng lực nghề nghiệp cho sinh viên.
Biến kiến thức thành năng lực giải quyết công việc
Trong Báo cáo Tương lai việc làm 2025 của Diễn đàn Kinh tế thế giới (WEF), gần 7 trong 10 doanh nghiệp được khảo sát trên toàn cầu coi tư duy phân tích là kỹ năng cốt lõi. Khả năng thích ứng, tính linh hoạt và tư duy sáng tạo cũng được đánh giá cao. Kết quả này gợi mở rằng hành trang nghề nghiệp cần kết hợp kiến thức chuyên môn với năng lực nhận diện vấn đề và lựa chọn cách giải quyết phù hợp.
Với sinh viên, tư duy phân tích có thể được rèn từ những bài tập gần thực tế: tìm nguyên nhân doanh số giảm, đánh giá độ tin cậy của một nguồn tin hoặc đề xuất cách cải tiến một quy trình. Khi đó, người học phải biết đặt câu hỏi, tìm bằng chứng, so sánh phương án và giải thích lựa chọn của mình. Những thao tác ấy giúp kiến thức thoát khỏi phạm vi ghi nhớ để trở thành công cụ làm việc.
Cùng với tư duy là khả năng giao tiếp và hợp tác. Một thư điện tử nêu rõ mục đích, một báo cáo có căn cứ hay việc báo sớm nguy cơ chậm tiến độ đều là biểu hiện cụ thể của kỹ năng nghề nghiệp. Trong làm việc nhóm, sinh viên cần biết phân công, lắng nghe ý kiến khác biệt, phản hồi vào nội dung công việc và hoàn thành phần việc đã nhận.
Các năng lực này khó hình thành chỉ qua một khóa học ngắn. Chúng cần được luyện trong học phần chuyên ngành, hoạt động nghiên cứu, dự án cộng đồng, câu lạc bộ hoặc công việc bán thời gian phù hợp. Chẳng hạn, khi tổ chức một sự kiện, sinh viên có thể học cách lập dự toán, liên hệ đối tác và xử lý tình huống phát sinh. Giá trị trải nghiệm nằm ở việc đã làm và bài học rút ra, thay vì chỉ ở giấy chứng nhận tham gia.
Kinh nghiệm vì thế có thể được tích lũy trước công việc chính thức đầu tiên. Sinh viên kinh tế có thể xây dựng một báo cáo khảo sát thị trường; sinh viên kỹ thuật có thể hoàn thiện sản phẩm thử nghiệm; sinh viên báo chí có thể thực hiện tuyến bài hoặc sản phẩm đa phương tiện. Mỗi sản phẩm cần thể hiện rõ nhiệm vụ, phần đóng góp cá nhân và kết quả có thể kiểm chứng.
Đó cũng là cơ sở để viết hồ sơ xin việc thuyết phục. Thay cho những mô tả chung như “năng động”, “chịu được áp lực”, ứng viên có thể trình bày một nhiệm vụ cụ thể, cách thực hiện và điều đã cải thiện. Hồ sơ sản phẩm không nhất thiết phải đồ sộ, nhưng cần trung thực, phù hợp vị trí ứng tuyển và cho thấy quá trình tiến bộ.
Làm chủ công nghệ và duy trì khả năng tự học
WEF dự báo khoảng 39% kỹ năng cốt lõi của người lao động sẽ thay đổi đến năm 2030; AI và dữ liệu lớn thuộc nhóm kỹ năng tăng nhanh nhất về tầm quan trọng. Đây là dự báo từ khảo sát nhà tuyển dụng, gợi yêu cầu chủ động cập nhật năng lực trong suốt quá trình làm việc.
Với sinh viên, năng lực số nên bắt đầu từ những công việc thiết thực: sử dụng bảng tính để xử lý dữ liệu, trình bày báo cáo, quản lý tài liệu, phối hợp trên nền tảng trực tuyến và tìm kiếm thông tin có chọn lọc. Mức độ chuyên sâu cần căn cứ vào ngành học và vị trí mong muốn, tránh học dàn trải nhiều công cụ nhưng không sử dụng thành thạo công cụ nào.
AI cần được đưa vào quá trình học và thực hành với sự kiểm soát của người dùng. Khi dùng công cụ để gợi ý nội dung, hỗ trợ viết mã hay phân tích dữ liệu, sinh viên phải kiểm tra kết quả, đối chiếu nguồn và hiểu cách thực hiện. Sản phẩm đưa vào hồ sơ cá nhân phải là sản phẩm mà người học có thể giải thích, chỉnh sửa và chịu trách nhiệm.
Đi cùng kỹ năng sử dụng công nghệ là ý thức bảo vệ dữ liệu, tôn trọng bản quyền và trung thực trong học thuật. Việc đưa tài liệu của đơn vị thực tập lên một công cụ trực tuyến cũng cần được cân nhắc theo quy định của đơn vị. Năng lực số bao hàm cả sự thận trọng trong xử lý thông tin và cách ứng xử với những người có dữ liệu liên quan.
Ngoại ngữ là một phần hành trang cần được gắn với mục đích nghề nghiệp. Bên cạnh yêu cầu chứng chỉ của từng vị trí, sinh viên nên luyện đọc tài liệu chuyên ngành, viết thư trao đổi, nghe hướng dẫn và trình bày công việc. Có thể bắt đầu bằng việc đọc một tài liệu ngắn mỗi ngày hoặc giới thiệu sản phẩm của mình bằng ngoại ngữ, rồi tăng dần mức độ khó.
Khả năng tự học giúp duy trì những năng lực ấy. Mỗi học kỳ, sinh viên có thể chọn một kỹ năng cần bổ sung, đặt mục tiêu cụ thể và tạo sản phẩm để tự đánh giá. Học bảng tính cần đi đến xử lý được một bộ dữ liệu; học thuyết trình cần đi đến trình bày rõ một đề xuất. Phản hồi từ giảng viên, bạn học và người hướng dẫn sẽ giúp điều chỉnh cách học.
Rèn bản lĩnh và khả năng ứng phó với áp lực
Thời hạn hoàn thành công việc, yêu cầu về chất lượng, những góp ý thẳng thắn hay kết quả ứng tuyển không như mong đợi đều có thể trở thành thử thách khi mới ra trường. Vì vậy, bên cạnh năng lực chuyên môn, sinh viên cần rèn khả năng giữ bình tĩnh, tiếp nhận phản hồi và tiếp tục tìm giải pháp khi gặp khó khăn.
Việc rèn luyện có thể bắt đầu từ những nhiệm vụ có độ khó tăng dần: hoàn thành một dự án đúng hạn, trình bày ý tưởng trước tập thể hoặc nhận trách nhiệm điều phối một nhóm nhỏ. Khi kết quả chưa đạt yêu cầu, người học cần nhìn lại cách chuẩn bị, cách phối hợp và những kỹ năng còn thiếu. Một lần thất bại cần được xem xét trong hoàn cảnh cụ thể, tránh biến thành sự phủ nhận toàn bộ năng lực bản thân.
Ứng phó với áp lực còn đòi hỏi biết sắp xếp thứ tự ưu tiên, chia nhiệm vụ lớn thành các bước phù hợp và trao đổi sớm khi có nguy cơ chậm tiến độ. Chủ động hỏi người hướng dẫn, đề nghị hỗ trợ hay làm rõ yêu cầu là những cách giải quyết có trách nhiệm. Khả năng chịu áp lực phải được thể hiện qua cách tổ chức và xử lý công việc, thay vì chỉ được ghi như một ưu điểm trong hồ sơ xin việc.
Sự bền bỉ cần đi cùng năng lực nhận biết giới hạn của bản thân, giữ sức khỏe và cân đối giữa học tập, làm thêm với nghỉ ngơi. Rèn sức chịu đựng cũng cần gắn với ý thức bảo vệ mình trước tình trạng quá tải kéo dài, cách ứng xử thiếu tôn trọng hoặc yêu cầu bất hợp lý. Người trẻ cần học cách thích ứng, đồng thời biết trao đổi để tìm điều kiện làm việc phù hợp và bền vững.
Định hướng sớm và mở rộng cơ hội trải nghiệm
Chuẩn bị nghề nghiệp nên bắt đầu từ việc hiểu mình và hiểu công việc. Sinh viên có thể chọn một vài vị trí quan tâm, đọc các thông báo tuyển dụng, đối chiếu nhiệm vụ và kỹ năng thường được yêu cầu. Từ đó, người học xác định khoảng trống cần bổ sung, đồng thời cân nhắc mức độ phù hợp với sở trường, điều kiện sống và mong muốn phát triển.
Việc tìm hiểu cần đi cùng tiếp xúc thực tế. Trao đổi với cựu sinh viên, tham gia ngày hội việc làm, gặp người đang làm nghề hoặc nhận hướng dẫn từ giảng viên giúp người học hình dung rõ hơn về công việc. Những kết nối ấy nên được xây dựng qua sự chủ động, tinh thần học hỏi và cách làm việc có trách nhiệm.
Trước khi ứng tuyển, sinh viên cần tìm hiểu đơn vị, chuẩn bị hồ sơ theo yêu cầu và luyện trình bày kinh nghiệm bằng ví dụ cụ thể. Khi lựa chọn nơi thực tập hoặc làm việc, cần làm rõ nhiệm vụ, người hướng dẫn, thời gian, thu nhập và điều kiện làm việc; đồng thời biết tìm thông tin chính thức về hợp đồng và các quyền lợi liên quan. Sự chuẩn bị này giúp người trẻ đưa ra quyết định phù hợp hơn.
Tuy nhiên, cơ hội tích lũy kinh nghiệm không đồng đều. Sinh viên phải làm thêm để trang trải học phí có thể khó tham gia một kỳ thực tập kéo dài mà không có hỗ trợ. Vì vậy, chuẩn bị cho thị trường lao động cần được nhìn nhận cả từ khả năng tiếp cận cơ hội, thay vì chỉ yêu cầu người học bổ sung ngày càng nhiều kỹ năng.
Nhà trường cần tổ chức hoạt động hướng nghiệp xuyên suốt, tăng các bài tập và dự án gắn với tình huống nghề nghiệp, đồng thời tạo điều kiện để sinh viên được nhận phản hồi từ người sử dụng lao động. Việc đánh giá nên quan tâm đến sản phẩm, quá trình thực hiện và đóng góp cá nhân. Những sinh viên có hoàn cảnh khó khăn cũng cần được hỗ trợ để tham gia trải nghiệm nghề nghiệp.
Về phía doanh nghiệp, một chương trình thực tập có nhiệm vụ rõ ràng, người hướng dẫn và phản hồi định kỳ sẽ giúp sinh viên học được cách làm việc. Nhà tuyển dụng cũng cần cân nhắc yêu cầu kinh nghiệm phù hợp với vị trí khởi đầu, dành thời gian đào tạo và tạo cơ hội để người mới chứng minh khả năng.
Hành trang ngoài tấm bằng đại học được hình thành qua những công việc cụ thể: vận dụng điều đã học, hoàn thành nhiệm vụ có trách nhiệm, hợp tác với người khác và đứng dậy sau kết quả chưa như mong đợi. Khi được nhà trường và doanh nghiệp tạo cơ hội trải nghiệm, sinh viên có thêm điều kiện để hiểu mình, rèn nghề và phát triển năng lực. Sự chuẩn bị ấy giúp người trẻ tự tin tìm việc, thích ứng với thay đổi và từng bước xây dựng con đường nghề nghiệp lâu dài.
