Tình trạng doanh nghiệp chậm đóng, trốn đóng hoặc nợ bảo hiểm xã hội trong thời gian dài đang khiến không ít người lao động rơi vào cảnh mất quyền lợi ngay khi cần nhất. Nhiều trường hợp đến lúc nghỉ hưu, làm thủ tục thai sản, ốm đau hoặc nhận trợ cấp mới phát hiện doanh nghiệp chưa hoàn thành nghĩa vụ đóng BHXH. Khi đó, người lao động dù đã làm việc nhiều năm vẫn không thể hưởng chế độ theo quy định.
Đây là một trong những vấn đề nổi bật được đưa ra tại hội nghị góp ý cho dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bảo hiểm xã hội do Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam tổ chức trong hai ngày 7 và 8/4.
Theo nhiều đại biểu, nếu không có cơ chế xử lý kịp thời, người lao động sẽ luôn là bên chịu thiệt trong các tranh chấp giữa doanh nghiệp và cơ quan BHXH. Vì vậy, một đề xuất đáng chú ý đã được đưa ra: Thành lập quỹ dự phòng để tạm ứng chi trả cho người lao động trong trường hợp doanh nghiệp còn nợ bảo hiểm.
Đại diện công đoàn tại Hải Phòng cho biết thực tế hiện nay có rất nhiều lao động tham gia BHXH đầy đủ trên danh nghĩa, hằng tháng vẫn bị doanh nghiệp trừ tiền lương để đóng bảo hiểm, nhưng đến khi làm hồ sơ nghỉ hưu hoặc nhận chế độ mới phát hiện doanh nghiệp chưa nộp khoản tiền đó cho cơ quan BHXH. Hậu quả là người lao động không được giải quyết quyền lợi đúng thời hạn, trong khi việc xử lý doanh nghiệp nợ bảo hiểm thường kéo dài.
Từ thực tế này, nhiều ý kiến cho rằng cần có một “khoản đệm” để bảo vệ người lao động. Quỹ dự phòng có thể được hình thành từ tiền xử phạt doanh nghiệp chậm đóng, trốn đóng BHXH hoặc từ một phần nguồn thu của quỹ bảo hiểm. Khi phát sinh trường hợp doanh nghiệp nợ kéo dài, cơ quan BHXH có thể sử dụng nguồn này để chi trả trước cho người lao động, sau đó tiếp tục truy thu doanh nghiệp.
Theo các đại biểu, đây là giải pháp nhân văn và phù hợp với bản chất của BHXH là bảo đảm an sinh cho người lao động. Việc để người lao động phải tự đi đòi quyền lợi từ doanh nghiệp trong nhiều tháng, thậm chí nhiều năm, là điều không hợp lý bởi họ luôn ở vị thế yếu hơn.
Bên cạnh vấn đề nợ đọng BHXH, dự thảo luật lần này còn được đặt trong bối cảnh bộ máy quản lý có nhiều thay đổi. Sau khi BHXH được chuyển về trực thuộc Bộ Tài chính, nhiều quy định cũ không còn phù hợp. Do đó, các chuyên gia đề nghị luật cần xác định rõ vị trí pháp lý, chức năng và quyền hạn của cơ quan BHXH trong hệ thống quản lý nhà nước.
Theo ý kiến của một số chuyên gia pháp lý, nếu không quy định cụ thể mối quan hệ giữa cơ quan BHXH với Bộ Tài chính, với người tham gia và người thụ hưởng, việc triển khai chính sách sau này sẽ dễ nảy sinh vướng mắc. Bởi BHXH không chỉ là đơn vị quản lý quỹ, mà còn là cơ quan cung cấp dịch vụ công liên quan trực tiếp đến hàng chục triệu người lao động.
Một nội dung khác cũng gây nhiều tranh luận là vai trò và mức độ độc lập của Hội đồng quản lý Quỹ BHXH. Các đại biểu cho rằng cần làm rõ trách nhiệm của từng thành viên trong hội đồng, đồng thời xác định rõ cơ chế giám sát để tránh tình trạng quyền hạn chồng chéo hoặc thiếu minh bạch.
Đối với hoạt động đầu tư, dự thảo đang đề xuất cho phép Quỹ BHXH được gửi tiền tại các ngân hàng thương mại cổ phần mà Nhà nước hoặc doanh nghiệp nhà nước nắm trên 50% vốn điều lệ. Tuy nhiên, nhiều ý kiến bày tỏ sự thận trọng.
Theo các chuyên gia, Quỹ BHXH là nguồn tiền dành để chi trả cho người lao động trong nhiều chục năm sau, vì vậy nguyên tắc quan trọng nhất phải là an toàn. Bên cạnh đó, quỹ cũng cần có khả năng sinh lời để bảo toàn giá trị trước lạm phát, đồng thời phải bảo đảm tính thanh khoản khi cần chi trả. Việc mở rộng kênh đầu tư là cần thiết, nhưng phải đi kèm các điều kiện chặt chẽ và cơ chế kiểm soát rủi ro.
Ngoài ra, chế độ dưỡng sức, phục hồi sức khỏe sau ốm đau và sau thai sản tại các đơn vị không có công đoàn cơ sở cũng là nội dung nhận được nhiều ý kiến. Dự thảo hiện quy định trong trường hợp nơi làm việc chưa có công đoàn, quyền quyết định thuộc về người sử dụng lao động.
Tuy nhiên, nhiều đại biểu cho rằng nếu trao toàn quyền cho doanh nghiệp thì người lao động rất dễ bị từ chối quyền lợi. Do đó, luật cần quy định rõ việc giải quyết chế độ phải dựa trên đề nghị của người lao động, đồng thời có căn cứ từ hồ sơ y tế hoặc xác nhận chuyên môn.
Một số ý kiến còn đề nghị bổ sung quy định rằng tại các đơn vị không có công đoàn, việc xét chế độ dưỡng sức phải tuân theo pháp luật và bảo đảm quyền đề xuất của người lao động, thay vì chỉ phụ thuộc vào quyết định của người sử dụng lao động.
Các đại biểu nhận định, lần sửa đổi Luật BHXH này không chỉ nhằm điều chỉnh kỹ thuật về tổ chức bộ máy, mà còn là cơ hội để khắc phục những bất cập tồn tại nhiều năm. Trong đó, vấn đề cấp bách nhất là phải có cơ chế đủ mạnh để người lao động không bị mất quyền lợi chỉ vì doanh nghiệp chậm đóng bảo hiểm.
Nếu đề xuất lập quỹ dự phòng được thông qua, đây sẽ là bước tiến quan trọng trong việc bảo vệ người lao động, giúp họ yên tâm hơn khi tham gia BHXH và tránh tình trạng “đóng đủ nhưng vẫn không được hưởng” như đã xảy ra ở nhiều nơi trong thời gian qua./.
