Mùa thu năm 1945, giữa bộn bề công việc của một đất nước non trẻ vừa mới giành độc lập, việc giúp người dân biết đọc, biết viết đã được đặt ra như một nhiệm vụ cấp bách hàng đầu. Tại phiên họp đầu tiên của Chính phủ lâm thời ngày 3/9/1945, Chủ tịch Hồ Chí Minh đề nghị mở chiến dịch chống nạn mù chữ. Người khẳng định: “Một dân tộc dốt là một dân tộc yếu”.
Ngày 8/9/1945, Chính phủ ban hành các sắc lệnh về giáo dục, trong đó có Sắc lệnh số 17/SL thành lập Nha Bình dân học vụ. Sắc lệnh số 19/SL đặt ra yêu cầu mở lớp học bình dân tại các làng, thị trấn; Sắc lệnh số 20/SL quy định việc học chữ Quốc ngữ bắt buộc và không mất tiền. Những quyết định ấy đặt nền móng cho một phong trào học tập rộng khắp.
Trong lời kêu gọi chống nạn thất học, Chủ tịch Hồ Chí Minh viết: “Những người đã biết chữ hãy dạy cho những người chưa biết chữ”. Lời vận động giản dị ấy giúp mỗi người thấy được cách góp sức của mình, bắt đầu từ chính gia đình, xóm làng. Người biết chữ trở thành người dạy, người chưa biết chữ tìm đến lớp với mong muốn được học hành.
Những lớp học được mở ở đình làng, nhà dân, nhà máy; người bận công việc ban ngày tranh thủ học vào buổi tối. Tư liệu của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia còn ghi lại những dụng cụ học tập tự làm trong những năm kháng chiến: đèn chế từ vỏ hộp, mo cau và bẹ chuối được tận dụng để viết chữ. Qua những vật dụng đơn sơ ấy, có thể hình dung sự chắt chiu dành cho từng buổi học, từng trang viết.
Chỉ sau một năm triển khai, phong trào đã giúp hơn 2,5 triệu người biết đọc, biết viết. Kết quả ấy được làm nên từ sự chung sức của người dạy, người học và cộng đồng. Mỗi lớp học được mở, mỗi người vượt qua nạn mù chữ đều góp phần tạo dựng nền tảng dân trí cho đất nước sau ngày độc lập.
Với người đi học, giá trị của con chữ hiện diện trong những việc rất gần gũi: tự đọc một lá thư, viết tên mình, hiểu một thông báo, tìm hiểu kiến thức làm ăn. Từ đó, họ có thêm điều kiện nhận thức quyền lợi, trách nhiệm và tham gia công việc chung. Nhìn từ góc độ phát triển con người, Bình dân học vụ đã mở rộng khả năng tiếp cận tri thức và bồi đắp sự tự tin cho những người từng ít có cơ hội học tập.
Tinh thần ấy gặp gỡ với ý nghĩa của Ngày Quốc tế Xóa nạn mù chữ, được UNESCO công bố năm 1966 và tổ chức lần đầu vào năm 1967. Vì vậy, mốc kỷ niệm 60 năm vào năm 2026 được tính từ năm công bố. Chủ đề năm nay đã nhấn mạnh vai trò của việc biết chữ đối với con người, hành tinh và sự thịnh vượng, đặt việc học trong mối liên hệ với sự phát triển bền vững.
Theo UNESCO, năm 2024, thế giới vẫn có ít nhất 739 triệu thanh niên và người trưởng thành thiếu kỹ năng đọc, viết cơ bản. Con số ấy cho thấy việc bảo đảm cơ hội học tập cho mọi người vẫn là nhiệm vụ cần được kiên trì thực hiện.
Tại Việt Nam, những lớp học xóa mù chữ tiếp tục được tổ chức ngay trong cộng đồng. Đồn Biên phòng Tam Chung phối hợp với Trung tâm Học tập cộng đồng và Hội Liên hiệp Phụ nữ xã Tam Chung, tỉnh Thanh Hóa, khai giảng lớp xóa mù chữ, chống tái mù chữ cho phụ nữ bản Pom Khuông. Đó là một sự tiếp nối cụ thể của hành trình đưa con chữ đến với người cần học.
Để việc học mang lại thay đổi lâu dài, người học cần được hỗ trợ duy trì kỹ năng sau những bài tập đọc, tập viết đầu tiên. Lịch học phù hợp với sinh hoạt, tài liệu dễ hiểu và nội dung gắn với công việc sẽ giúp kiến thức gần gũi hơn. Khi có thể dùng điều đã học để ghi chép thu chi, đọc hướng dẫn sản xuất hay tìm hiểu thông tin chăm sóc gia đình, người học cũng thấy rõ hơn ý nghĩa của việc đến lớp.
Cùng với nhiệm vụ xóa mù chữ, nhu cầu học tập hôm nay mở rộng sang những kỹ năng mới. Ngày 26/3/2025, lễ phát động phong trào và ra mắt nền tảng “Bình dân học vụ số” được tổ chức tại Đại học Bách khoa Hà Nội, hướng tới phổ cập kiến thức, kỹ năng số cho người dân.
Với người mới làm quen công nghệ, việc tra cứu thông tin, sử dụng dịch vụ công trực tuyến hay nhận biết dấu hiệu lừa đảo đều có thể cần đến sự hướng dẫn. Sự kiên nhẫn của người dạy, cách giải thích dễ hiểu và cơ hội tự thực hành giúp người học từng bước tự chủ. Bài học từ Bình dân học vụ vẫn còn nguyên ý nghĩa ở điểm này: việc truyền đạt kiến thức cần bắt đầu từ nhu cầu và điều kiện của người tiếp nhận.
Trong kỷ nguyên mới, khả năng học hỏi và làm chủ những thay đổi là một nền tảng quan trọng để phát triển con người. Khi tri thức được vận dụng vào công việc, người lao động có thêm điều kiện cải tiến kỹ thuật, nâng cao năng suất; người nông dân có cơ sở lựa chọn cách sản xuất phù hợp; người trẻ có thể thử nghiệm ý tưởng và tạo ra sản phẩm mới. Từ những đóng góp cụ thể ấy, năng lực của mỗi cá nhân trở thành nguồn lực phát triển của cộng đồng.
Trong bài viết “Học tập suốt đời” công bố tháng 3/2025, Tổng Bí thư Tô Lâm nhấn mạnh ý nghĩa của việc học đối với sự hoàn thiện trí tuệ, nhân cách và chất lượng cuộc sống; đồng thời gắn học tập suốt đời với nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực, thúc đẩy phát triển kinh tế – xã hội.
Nghị quyết số 71-NQ/TW ngày 22/8/2025 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo cũng đặt ra yêu cầu xây dựng con người Việt Nam có lòng yêu nước, bản lĩnh, trí tuệ, năng lực và sức khỏe đáp ứng giai đoạn phát triển mới. Nghị quyết chú trọng cơ hội học tập suốt đời, phát triển tiềm năng cá nhân, đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao và bồi dưỡng nhân tài.
Từ những định hướng ấy, việc chăm lo cho con người cần được thực hiện đồng thời ở cả cơ hội học tập và điều kiện phát huy năng lực. Một người được học nghề cần có cơ hội sử dụng tay nghề; một ý tưởng có giá trị cần được lắng nghe, hỗ trợ thử nghiệm; một người có năng lực cần được đánh giá công bằng. Môi trường tôn trọng tri thức và ghi nhận đóng góp sẽ nuôi dưỡng sự tự tin, mong muốn sáng tạo và tinh thần cống hiến.
Động lực học tập cũng bắt nguồn từ những mong muốn giản dị: làm việc tốt hơn, chăm lo gia đình chu đáo hơn, hiểu thêm về thế giới quanh mình. Khi việc học đáp ứng được những nhu cầu ấy, người học có thêm lý do để kiên trì. Vì vậy, mở rộng cơ hội học tập cho người lao động đang chuyển đổi nghề, người dân vùng khó khăn hay người lớn tuổi chưa quen công nghệ là cách bồi đắp nguồn lực con người từ nền tảng rộng rãi trong xã hội.
Cùng với kiến thức và kỹ năng, phát triển con người còn đòi hỏi sự chăm lo nhân cách, sức khỏe và trách nhiệm với cộng đồng. Biết kiểm chứng thông tin, sử dụng công nghệ có trách nhiệm, tôn trọng người khác và hợp tác trong công việc đều là những năng lực cần được rèn luyện. Sự trưởng thành toàn diện giúp mỗi người chủ động hơn trong cuộc sống và góp phần xây dựng một xã hội tin cậy, nhân văn.
Tám mươi mốt năm sau những lớp Bình dân học vụ đầu tiên, giá trị của việc trao truyền tri thức vẫn hiện diện trong từng bước tiến của người học. Từ tự đọc được một trang sách đến học thêm một nghề, làm chủ một công nghệ hay đóng góp một sáng kiến, mỗi bước tiến đều mở thêm khả năng phát triển. Khi được học tập và có điều kiện phát huy năng lực, con người vừa thụ hưởng thành quả phát triển, vừa trực tiếp góp sức tạo nên tương lai đất nước.
