Tại hội vật cổ truyền làng Thái Lai, xã Kim Anh (Hà Nội), một nam đô vật 44 tuổi đã gặp tai nạn nghiêm trọng trong lúc thi đấu. Trong một tình huống thất thế, ông bị đối thủ bế ngửa và quật xuống sàn, phần cổ gáy va chạm mạnh. Ông bất tỉnh ngay sau đó, được đưa đi cấp cứu nhưng không qua khỏi do chấn thương gãy cổ. Sự việc khiến không khí lễ hội đầu xuân vốn náo nhiệt trở nên trầm lắng, đồng thời làm dấy lên nhiều tranh luận về mức độ an toàn của các hoạt động thể thao truyền thống.
Hội vật làng vốn là một nét đẹp lâu đời ở nhiều địa phương miền Bắc. Ở Hà Nội, các sới vật xuất hiện dày đặc tại những vùng phía Tây như Hoài Đức, Quốc Oai, Đan Phương, Thạch Thất, Sơn Tây. Hoạt động này không chỉ là trò chơi đầu xuân mà còn là dịp thể hiện tinh thần thượng võ, sức mạnh và niềm tự hào cộng đồng. Người tham gia phần lớn là trai tráng trong làng hoặc vùng lân cận, thi đấu trong tiếng reo hò cổ vũ của đông đảo người xem. Trong ký ức nhiều thế hệ, hội vật gắn với niềm vui, sự hào hứng và không khí đoàn kết, hiếm khi xảy ra sự cố nghiêm trọng.
Tuy nhiên, tai nạn tại Thái Lai cho thấy một thực tế: Dù mang tính truyền thống, vật hội làng vẫn là hoạt động đối kháng có rủi ro cao. Khi cơ thể bị quật ngửa, cổ và cột sống là vùng dễ tổn thương nhất. Chỉ một khoảnh khắc mất thăng bằng, một cú va đập sai góc, hậu quả có thể vượt khỏi dự liệu. Điều đáng nói là phần lớn hội vật hiện nay được tổ chức theo tập quán, dựa vào kinh nghiệm truyền miệng, chưa có bộ tiêu chuẩn an toàn thống nhất về nền sàn, kỹ thuật bị cấm, quy trình y tế hay đánh giá sức khỏe người tham gia.
Dưới góc nhìn pháp lý, các chuyên gia cho rằng việc quy kết trách nhiệm hình sự trong những tình huống như vậy không đơn giản. Hoạt động diễn ra trên sàn đấu, có trọng tài, không có dấu hiệu mâu thuẫn cá nhân hay hành vi cố ý xâm hại. Trong thể thao đối kháng, nguy cơ chấn thương luôn tồn tại và người tham gia phần nào ý thức được rủi ro. Chỉ khi có hành vi vi phạm luật thi đấu, cố ý gây nguy hiểm hoặc buông lỏng quản lý dẫn đến hậu quả nghiêm trọng thì mới đặt ra vấn đề trách nhiệm hình sự. Trọng tâm của việc xác minh sẽ nằm ở yếu tố lỗi và mức độ tuân thủ các quy định an toàn trong tổ chức hội vật.
Dù vậy, câu chuyện không dừng ở khía cạnh có truy cứu trách nhiệm hay không. Vấn đề lớn hơn là cách quản trị rủi ro trong lễ hội truyền thống. Một hoạt động văn hóa có lịch sử lâu đời không đồng nghĩa với việc có thể duy trì cách tổ chức cũ trong bối cảnh hiện nay. Khi quy mô lễ hội mở rộng, lượng khán giả đông hơn, mạng xã hội lan truyền hình ảnh nhanh chóng và áp lực “thi tài” tăng cao, yêu cầu về an toàn cũng phải tương xứng.
Các chuyên gia văn hóa nhận định rằng lễ hội là để tôn vinh sự sống, không thể đánh đổi bằng rủi ro tính mạng. Theo quan điểm này, hội vật truyền thống vẫn cần được duy trì, nhưng phải được quản trị như một môn thể thao có rủi ro. Điều đó đồng nghĩa với việc đặt ra “điều kiện tổ chức” cụ thể trước khi diễn ra lễ hội. Địa phương cần có quy chế riêng cho hội vật, trong đó bắt buộc phải có phương án bảo đảm an toàn đã được thẩm định, từ địa điểm, nền sàn hoặc đệm thi đấu, lối thoát hiểm, điểm trực y tế, đến phân công người chịu trách nhiệm từng khâu. Nếu không đáp ứng đủ điều kiện, việc tổ chức phải dừng lại.
Một điểm then chốt khác là kiểm soát người tham gia. Thực tế ở nhiều hội làng, việc đăng ký thi đấu khá linh hoạt, đôi khi mang tính tự phát. Trong bối cảnh hiện nay, việc yêu cầu xác nhận sức khỏe, đặc biệt với tiền sử chấn thương cột sống, cổ hoặc tim mạch, là cần thiết. Phân chia theo độ tuổi, hạng cân, trình độ kỹ thuật giúp hạn chế chênh lệch thể lực quá lớn giữa các đô vật. Với người không có nền tảng tập luyện bài bản, nên giới hạn ở mức biểu diễn hoặc giao lưu có kiểm soát thay vì thi đấu mang tính quyết liệt.
Chuẩn hóa kỹ thuật thi đấu cũng là yêu cầu cấp bách. Hội vật có thể giữ nghi thức truyền thống, lời xướng, trang phục, tinh thần thượng võ, nhưng phần chuyên môn cần có quy định rõ ràng về các động tác bị cấm, đặc biệt là những đòn tác động trực tiếp đến cổ và đầu. Trọng tài không chỉ điều hành trận đấu mà còn phải được tập huấn để nhận diện tình huống nguy hiểm và dừng trận đấu kịp thời. Việc dừng sớm một pha vật có dấu hiệu rủi ro không làm giảm giá trị thi đấu, mà thể hiện sự chuyên nghiệp và tôn trọng an toàn.
Yếu tố y tế tại chỗ là một mắt xích quan trọng. Một hội vật đông người nhưng không có kíp y tế trực, không có nẹp cố định cổ, không có cáng hoặc phương án điều xe cấp cứu nhanh chóng là điều khó chấp nhận trong điều kiện hiện nay. Với chấn thương vùng cổ và cột sống, xử lý sai trong những phút đầu có thể làm tình trạng nặng thêm. Vì vậy, quy trình ứng cứu cần được chuẩn hóa, từ cố định nạn nhân, hạn chế di chuyển, đến chuyển viện theo tuyến phù hợp.
Bên cạnh đó là câu chuyện trách nhiệm rõ ràng. Ban tổ chức phải có người đứng đầu chịu trách nhiệm, có biên bản phân công nhiệm vụ và cơ chế kiểm tra trước, trong và sau sự kiện. Việc xem xét yêu cầu bảo hiểm tai nạn cho người tham gia cũng cần được đặt ra. Một cơ chế minh bạch giúp tránh tình trạng “tự hào hội làng” đi kèm với sự tự phát trong tổ chức.
Không thể bỏ qua yếu tố tâm lý đám đông. Tiếng hò reo cổ vũ là linh hồn của hội vật, nhưng khi chuyển thành áp lực thắng – thua hoặc kích động quá mức, rủi ro tăng lên đáng kể. Ban tổ chức cần giữ tinh thần “thi tài” thay vì “ăn thua”, hạn chế các biểu hiện cá cược, kiểm soát khu vực khán giả để tránh chen lấn và tác động trực tiếp vào không gian thi đấu. Truyền thông về hội vật cũng cần nhấn mạnh thông điệp tôn vinh văn hóa, thay vì khai thác yếu tố bạo lực.
Sự việc tại Thái Lai là mất mát đau lòng đối với gia đình nạn nhân và cộng đồng địa phương. Chính quyền xã đã tổ chức thăm hỏi, động viên gia đình và khẳng định đây là sự cố không mong muốn trong khuôn khổ một lễ hội truyền thống được phê duyệt tổ chức hằng năm. Tuy nhiên, mỗi sự cố đều là lời nhắc nhở rằng việc gìn giữ văn hóa phải đi cùng trách nhiệm bảo vệ con người.
Xây dựng một “khung an toàn” cho hội vật không có nghĩa là làm mất đi hồn cốt truyền thống. Ngược lại, đó là cách để hội vật tồn tại bền vững trong bối cảnh xã hội hiện đại. Khi các điều kiện tổ chức, tiêu chuẩn kỹ thuật và quy trình ứng cứu được đặt ra rõ ràng, người tham gia và khán giả có thể yên tâm hơn, còn giá trị văn hóa được bảo vệ một cách thực chất.
Lễ hội đầu xuân là dịp khởi đầu năm mới với niềm vui và hy vọng. Để những tiếng trống hội tiếp tục vang lên mà không còn nỗi lo về an toàn, việc chuyên nghiệp hóa quản trị hội vật là bước đi cần thiết. Chỉ khi mạnh mẽ nhưng nhân văn, quyết liệt nhưng biết dừng đúng lúc, hội vật truyền thống mới thực sự trở thành không gian giáo dục tinh thần thượng võ đúng nghĩa và giữ được vị trí xứng đáng trong đời sống cộng đồng./.
