Kỳ thi tuyển sinh lớp 10 năm học 2026-2027 tại TP. Hồ Chí Minh diễn ra trong bối cảnh đặc biệt khi đây là mùa tuyển sinh đầu tiên sau sáp nhập địa giới hành chính. Quy mô học sinh lớp 9 lên tới hơn 171.700 em, tạo áp lực không nhỏ cho công tác tổ chức thi và phân luồng sau THCS. Trong bối cảnh đó, Sở GD&ĐT TP. Hồ Chí Minh tiếp tục nhấn mạnh một yêu cầu xuyên suốt: Nhà trường và giáo viên tuyệt đối không được vận động, ép buộc hay làm thay phụ huynh, học sinh trong quyết định dự thi lớp 10 công lập.
Chỉ đạo này không phải mới xuất hiện trong năm nay, nhưng được nhấn mạnh hơn bao giờ hết khi thành phố bước vào kỳ thi quy mô lớn nhất từ trước đến nay. Lãnh đạo Sở xác định quan điểm tạo mọi điều kiện để tất cả học sinh có nhu cầu đều được tham gia kỳ thi, kể cả những trường hợp thuộc diện tuyển thẳng nhưng vẫn mong muốn thử sức. Theo đó, công tác tư vấn tuyển sinh và phân luồng chỉ mang tính định hướng, hỗ trợ, gợi mở lộ trình học tập phù hợp, còn quyền quyết định cuối cùng thuộc về phụ huynh và học sinh.
Thực tế cho thấy, việc Sở phải ban hành chỉ đạo nghiêm cấm vận động bỏ thi xuất phát từ những sự việc đã từng xảy ra trong quá khứ. Có thời điểm, một số trường THCS vì áp lực thành tích hoặc mong muốn nâng tỷ lệ đậu công lập đã “bẻ lái” học sinh không tham gia kỳ thi tuyển sinh lớp 10. Thậm chí, từng có trường in sẵn mẫu đơn để phụ huynh ký xác nhận không cho con tham gia thi. Những hành động này, dù không phổ biến, nhưng đã gây bức xúc và làm dấy lên lo ngại về quyền lợi của học sinh.
Trong bối cảnh tuyển sinh lớp 10 luôn là kỳ thi cạnh tranh cao, việc chạy theo tỷ lệ đậu công lập vô hình trung tạo áp lực lên giáo viên chủ nhiệm và ban giám hiệu các trường THCS. Tỷ lệ học sinh trúng tuyển công lập nhiều năm qua thường được xem như một chỉ số phản ánh chất lượng giảng dạy của nhà trường. Khi áp lực thành tích chi phối, nguy cơ xuất hiện tình trạng tư vấn lệch hướng, thậm chí can thiệp vào quyết định dự thi của học sinh là điều có thể xảy ra.
Chính vì vậy, lãnh đạo Sở GD&ĐT TP. Hồ Chí Minh yêu cầu các trường phải tư vấn một cách thực chất, bám sát năng lực học tập và điều kiện hoàn cảnh của từng em, nhưng không được phép can thiệp vào quyền dự thi. Việc phân luồng chỉ có ý nghĩa khi xuất phát từ nguyện vọng thực tế của học sinh và gia đình. Nếu học sinh có nhu cầu thi, nhà trường phải tạo điều kiện, không được gây áp lực tâm lý hoặc khuyên ngăn với lý do “khó đậu” hay “nên chọn hướng khác cho an toàn”.
Kỳ thi năm nay dự kiến tuyển ít nhất 70% học sinh hoàn thành chương trình THCS vào lớp 10 công lập, tương đương khoảng 120.000 em. Như vậy, hơn 50.000 học sinh sẽ lựa chọn các hướng đi khác như trường ngoài công lập, trung tâm giáo dục thường xuyên hoặc giáo dục nghề nghiệp. Con số này cho thấy phân luồng là tất yếu, song phân luồng không đồng nghĩa với việc hạn chế cơ hội dự thi của học sinh.
Để giúp học sinh nhận diện đúng năng lực, nhiều trường THCS đã tổ chức các kỳ thi thử bám sát cấu trúc, ma trận đề và quy trình như kỳ thi thật. Qua kết quả thi thử, học sinh có thể điều chỉnh kế hoạch học tập, giáo viên có cơ sở tư vấn sát với năng lực hơn. Tuy nhiên, thi thử chỉ nên là công cụ tham khảo, không phải căn cứ để định đoạt quyền dự thi. Một kết quả thi thử chưa đạt không thể là lý do để khuyên học sinh từ bỏ cơ hội tham gia kỳ thi chính thức.
Bên cạnh vấn đề vận động bỏ thi, Sở cũng lưu ý việc tư vấn nguyện vọng phải gắn với điều kiện thực tế, đặc biệt là khoảng cách từ nhà đến trường. Nhiều năm qua, TP. Hồ Chí Minh ghi nhận tình trạng học sinh trúng tuyển nhưng không nhập học vì trường quá xa nơi cư trú, gây khó khăn trong việc đi lại. Hệ quả là các trường vùng ven thiếu chỉ tiêu, trong khi học sinh khác gần trường lại mất cơ hội. Để kiểm soát, thành phố đã áp dụng bản đồ GIS xác định khoảng cách khi đăng ký nguyện vọng và yêu cầu phụ huynh cam kết không chọn trường cách nhà trên 15km.
Dù có giải pháp kỹ thuật, tình trạng “hụt” chỉ tiêu vẫn diễn ra ở một số trường, buộc thành phố phải triển khai tuyển bổ sung từ năm học 2023-2024. Việc này nhằm tăng cơ hội học tập cho học sinh và giúp các trường ổn định quy mô. Tuy nhiên, nếu công tác tư vấn ban đầu được thực hiện sát thực tế hơn, lựa chọn nguyện vọng phù hợp hơn, áp lực tuyển bổ sung có thể giảm bớt.
Lãnh đạo một trường THPT tại khu vực vùng ven cho biết nhiều năm liền trường không tuyển đủ chỉ tiêu vì học sinh chọn nguyện vọng quá xa nhà với tâm lý “đậu trước đã, tính sau”. Thực tế cho thấy phần lớn các trường hợp này đều gặp khó khăn trong quá trình theo học, dẫn đến bỏ học hoặc xin chuyển trường. Do đó, tư vấn tuyển sinh không chỉ dừng ở khả năng trúng tuyển mà còn phải tính đến khả năng theo học lâu dài.
Cấu trúc đề thi lớp 10 năm nay tiếp tục được xây dựng theo hướng đánh giá năng lực, tăng tính vận dụng thực tế. Môn Toán yêu cầu vận dụng kiến thức vào tình huống đời sống, hạn chế học tủ. Môn Ngữ văn sử dụng ngữ liệu ngoài sách giáo khoa, yêu cầu thí sinh phân tích và bày tỏ quan điểm về vấn đề xã hội. Môn tiếng Anh đánh giá khả năng sử dụng ngôn ngữ trong ngữ cảnh, bổ sung dạng câu hỏi mới kiểm tra kỹ năng khai thác thông tin. Những thay đổi này cho thấy kỳ thi hướng tới đánh giá toàn diện năng lực thay vì kiểm tra ghi nhớ đơn thuần.
Trong bối cảnh đó, việc bảo đảm quyền dự thi cho mọi học sinh càng có ý nghĩa quan trọng. Một kỳ thi được tổ chức minh bạch, công bằng và tôn trọng quyền lựa chọn sẽ củng cố niềm tin của xã hội vào hệ thống giáo dục. Ngược lại, nếu tồn tại tình trạng tư vấn lệch hướng vì mục tiêu thành tích, niềm tin ấy có thể bị ảnh hưởng.
Chỉ đạo nghiêm cấm vận động bỏ thi lớp 10 không chỉ là yêu cầu hành chính mà còn là thông điệp đặt học sinh ở trung tâm của mọi quyết định. Khi quyền lựa chọn được tôn trọng, phân luồng sẽ trở nên thực chất hơn, dựa trên nguyện vọng và điều kiện thật sự của từng em. Kỳ thi lớp 10 đầu tiên sau sáp nhập vì thế không chỉ là bài toán về số lượng chỉ tiêu hay cấu trúc đề thi, mà còn là thước đo về cách hệ thống giáo dục bảo vệ quyền lợi người học trong giai đoạn chuyển mình./.
