Thay đổi cách tuyển sinh, thay đổi định hướng đào tạo
Bộ Giáo dục và Đào tạo đang lấy ý kiến đối với dự thảo Thông tư ban hành Quy chế tổ chức và hoạt động của trường THPT chuyên, thay thế Thông tư số 05/2023/TT-BGDĐT. Một trong những nội dung đáng chú ý là chuyển từ tuyển sinh theo từng môn chuyên sang tuyển sinh theo ba khối: Khoa học tự nhiên, Khoa học xã hội và Ngoại ngữ.
Theo phương án dự thảo, thí sinh dự tuyển khối Khoa học tự nhiên làm ba bài thi gồm Toán nâng cao, Ngữ văn và bài đánh giá năng lực đọc hiểu khoa học tự nhiên. Khối Khoa học xã hội gồm Ngữ văn nâng cao, Toán và bài đánh giá năng lực đọc hiểu khoa học xã hội. Với khối Ngoại ngữ, thí sinh thi Toán, Ngữ văn và môn Ngoại ngữ.
Trong đó, bài thi nâng cao và bài thi Ngoại ngữ được tính hệ số tối thiểu 2; các bài thi còn lại tính hệ số 1. Đáng chú ý, mỗi khối áp dụng một phương thức và một điểm chuẩn chung, không xác định chỉ tiêu tuyển sinh riêng theo từng môn chuyên.
Điểm mới này cho thấy định hướng thay đổi căn bản trong cách phát hiện và tuyển chọn học sinh năng khiếu. Thay vì lựa chọn ngay từ đầu những em nổi trội ở từng môn như Toán, Vật lý, Hóa học, Sinh học, Tin học, Lịch sử hay Địa lý, phương án mới hướng tới tuyển chọn học sinh có nền tảng và tiềm năng phát triển trong một lĩnh vực rộng hơn.
Theo nội dung dự thảo được công bố, bài đánh giá năng lực đọc hiểu khoa học tự nhiên và khoa học xã hội là bài thi tổng hợp, tập trung vào khả năng đọc hiểu, tư duy logic, lập luận và giải quyết vấn đề trên nền tảng chương trình THCS, không yêu cầu kiến thức chuyên sâu của từng môn học. Cách đánh giá này được kỳ vọng hạn chế việc luyện thi theo dạng kiến thức chuyên biệt, đồng thời mở rộng cơ hội cho học sinh có năng lực tư duy và khả năng tiếp cận vấn đề ở nhiều lĩnh vực.
Tuy nhiên, điểm chuẩn chung theo khối cũng là nội dung cần được cân nhắc kỹ. Với khối Khoa học tự nhiên, học sinh có thế mạnh đặc biệt về Hóa học, Sinh học, Vật lý hoặc Tin học nhưng không nổi trội ở Toán nâng cao có thể gặp bất lợi khi môn Toán được tính hệ số tối thiểu 2. Tương tự, học sinh có năng khiếu về Lịch sử, Địa lý trong khối Khoa học xã hội cũng cần được bảo đảm cơ hội thể hiện năng lực, dù bài thi Ngữ văn nâng cao có trọng số lớn.
Đây không phải căn cứ để kết luận học sinh giỏi từng môn sẽ mất cơ hội vào trường chuyên, nhưng là vấn đề cần có đánh giá tác động cụ thể. Bởi năng lực nổi trội của học sinh không phải lúc nào cũng đồng đều giữa các môn trong cùng một lĩnh vực.
Đào tạo liên ngành nhưng không thể xem nhẹ năng khiếu riêng
Một điểm quan trọng trong dự thảo là mô hình mới không đồng nghĩa với việc xóa bỏ đào tạo chuyên sâu theo môn học. Hoạt động giáo dục tại trường chuyên được thiết kế thành ba tầng: giáo dục toàn diện theo Chương trình giáo dục phổ thông 2018; giáo dục nâng cao theo khối chuyên; giáo dục chuyên sâu theo môn học, kết hợp các dự án học tập liên môn, liên ngành.
Trong học kỳ I lớp 10, học sinh được học tập, trải nghiệm, tham gia các dự án nhập môn và được tư vấn định hướng lĩnh vực, ngành nghề. Cuối học kỳ, ngoài môn chuyên bắt buộc của khối, mỗi em đăng ký thêm hai môn học thuộc khối để học chuyên sâu. Từ học kỳ II lớp 10, học sinh bắt đầu học các chuyên đề định hướng; từ lớp 11, việc học chuyên sâu được tổ chức ổn định theo các môn đã lựa chọn.
Đáng chú ý, học sinh có nguyện vọng vẫn có thể được xem xét thay đổi môn học chuyên sâu vào cuối năm lớp 10 hoặc lớp 11 trên cơ sở tư vấn, đánh giá năng lực và sự đồng ý của cha mẹ học sinh. Dự thảo cũng yêu cầu mỗi học sinh tham gia ít nhất một dự án học tập liên môn, liên ngành theo nhóm từ học kỳ II lớp 10.
Như vậy, mục tiêu của phương án mới là tạo thêm thời gian để học sinh khám phá năng lực, sở thích trước khi lựa chọn hướng chuyên sâu. Dự thảo đồng thời quy định việc tổ chức giáo dục nâng cao và chuyên sâu không làm phát sinh môn học bắt buộc ngoài chương trình phổ thông, không làm tăng thời lượng học tập vượt quy định.
Thực tế, hướng đào tạo theo lĩnh vực đã được một số trường triển khai trước khi có đề xuất mới. Từ năm học 2022-2023, Trường Phổ thông Năng khiếu thuộc Đại học Quốc gia TPHCM đã tổ chức các lớp chuyên theo lĩnh vực Khoa học tự nhiên và Công nghệ, Khoa học xã hội bên cạnh các lớp chuyên theo từng môn.
Điểm đáng chú ý là mô hình này vẫn duy trì tuyển sinh theo năng lực chuyên biệt của từng môn học, đồng thời mở rộng chương trình đào tạo liên ngành. Trong phương án tuyển sinh năm học 2022-2023, thí sinh vẫn phải dự thi môn chuyên tương ứng, được đăng ký tối đa hai môn chuyên và xét tuyển theo tổ hợp môn thi đã lựa chọn.
Kinh nghiệm này cho thấy đào tạo liên ngành và bồi dưỡng chuyên sâu theo môn học không nhất thiết phải loại trừ lẫn nhau. Tuy nhiên, mô hình của Trường Phổ thông Năng khiếu không hoàn toàn giống phương án dự thảo hiện nay, bởi cách tuyển sinh và xác định chỉ tiêu vẫn có sự khác biệt. Đây là thực tiễn tham khảo, không thể lấy kết quả triển khai tại một trường để khẳng định phương án mới sẽ phù hợp với toàn bộ hệ thống trường chuyên.
Cần đánh giá kỹ tác động trước khi áp dụng
Một trong những vấn đề cần quan tâm là khả năng nhận diện học sinh có năng khiếu đặc biệt sau khi chuyển sang tuyển sinh theo khối. Dự thảo đặt ra yêu cầu tổ chức giáo dục chuyên sâu theo môn học, đồng thời tiếp tục tuyển chọn, bồi dưỡng học sinh có năng khiếu nổi trội tham gia các đội tuyển học sinh giỏi quốc gia, quốc tế. Những học sinh này vẫn phải học đầy đủ các môn học khác, không được miễn, giảm hoặc cắt bỏ chương trình học.
Tuy nhiên, để bảo đảm mục tiêu đó, các trường cần có tiêu chí đánh giá năng lực phù hợp, cơ chế phát hiện học sinh có sở trường riêng và điều kiện tổ chức bồi dưỡng chuyên sâu. Việc tuyển sinh theo khối cần đi cùng phương thức theo dõi, đánh giá trong quá trình học tập, tránh để những em có năng lực nổi bật ở một môn nhưng không có lợi thế ở các bài thi khác bị hạn chế cơ hội phát triển.
Bên cạnh đó, thay đổi phương thức tuyển sinh cũng kéo theo yêu cầu điều chỉnh cơ cấu lớp học, chương trình, phân công giáo viên và tổ chức các môn chuyên sâu. Mỗi trường có điều kiện đội ngũ, cơ sở vật chất và quy mô học sinh khác nhau. Vì vậy, khả năng đáp ứng của từng đơn vị cần được đánh giá thực chất, thay vì áp dụng đồng loạt theo một mốc thời gian.
Theo lộ trình trong dự thảo, mô hình mới dự kiến triển khai từ năm học 2027-2028. Những trường chưa bảo đảm điều kiện có thể thực hiện từ năm học 2028-2029. Thời điểm áp dụng tại từng trường do cơ quan quản lý trực tiếp quyết định trên cơ sở đánh giá đội ngũ giáo viên, chương trình, kế hoạch giáo dục, cơ sở vật chất và phương án tuyển sinh; đồng thời phải được công bố công khai.
Đặc biệt, những học sinh đã trúng tuyển và đang học tại trường chuyên trước thời điểm thông tư có hiệu lực được tiếp tục học theo lớp chuyên, chương trình đã tuyển sinh cho đến khi hoàn thành cấp học. Đây là quy định chuyển tiếp nhằm bảo đảm sự ổn định cho người học.
Đổi mới trường chuyên theo hướng phát triển toàn diện, tăng cường tư duy liên ngành và định hướng nghề nghiệp là yêu cầu phù hợp với sự thay đổi của giáo dục hiện nay. Tuy nhiên, mục tiêu này chỉ đạt được khi đi cùng cơ chế phát hiện, bồi dưỡng và phát triển năng khiếu chuyên biệt. Tuyển sinh theo khối không nên trở thành rào cản đối với những học sinh thực sự nổi trội ở một môn học, mà cần mở rộng cơ hội để các em phát triển thế mạnh trong một môi trường giáo dục toàn diện hơn.
Vì vậy, việc hoàn thiện dự thảo cần đặt quyền lợi và năng lực của học sinh làm trung tâm, đặc biệt là cấu trúc bài thi, cách xác định điểm chuẩn, cơ chế phát hiện năng khiếu và lộ trình triển khai. Đây sẽ là những yếu tố quyết định tính khả thi của mô hình trường chuyên trong giai đoạn đổi mới.
