Câu chuyện được Bộ trưởng Bộ Nội vụ Nguyễn Tiến Hải chia sẻ tại phiên thảo luận tổ về kinh tế – xã hội ngày 19/10/2026 không chỉ thể hiện tình cảm trong sáng của một học sinh đối với mái trường thân yêu, mà còn đặt ra vấn đề đáng quan tâm: Khi sắp xếp lại trường học để nâng cao hiệu quả quản lý, chúng ta cần làm gì để giữ gìn những giá trị lịch sử, văn hóa và truyền thống đã được vun đắp qua nhiều thế hệ?
Tên một ngôi trường không đơn thuần là một danh xưng hành chính. Đằng sau tên gọi ấy có thể là cả một chặng đường hình thành, phát triển, là công sức của nhiều thế hệ nhà giáo, những thành tích học tập và niềm tự hào của cộng đồng. Vì thế, thay đổi tên trường tuy có thể xuất phát từ yêu cầu tổ chức, quản lý nhưng cũng cần được xem xét từ góc độ văn hóa và giáo dục.
Từ câu chuyện nhỏ ấy, nhìn rộng ra quá trình sắp xếp các cơ sở giáo dục công lập trên cả nước, có thể thấy đây là một chủ trương cần thiết nhằm đổi mới tổ chức bộ máy, sử dụng hợp lý nguồn lực và nâng cao chất lượng giáo dục. Tuy nhiên, để đạt được mục tiêu đó, việc sáp nhập phải được tiến hành khoa học, phù hợp với thực tiễn và đặt lợi ích của học sinh ở vị trí trung tâm.
1. Tinh gọn tổ chức, sử dụng hiệu quả nguồn lực giáo dục
Việc sắp xếp mạng lưới trường học là một bộ phận của quá trình đổi mới tổ chức bộ máy, nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước. Trong lĩnh vực giáo dục, yêu cầu này xuất phát từ những thay đổi về phân bố dân cư, điều kiện phát triển kinh tế – xã hội, nhu cầu học tập và sự cần thiết phải sử dụng hiệu quả hơn nguồn lực công.
Ở những địa bàn có nhiều trường quy mô nhỏ, phân tán hoặc có điều kiện quản lý tương đồng, việc tổ chức lại có thể tạo thuận lợi cho phân bổ giáo viên, đầu tư cơ sở vật chất và thống nhất công tác chuyên môn. Nếu được thực hiện phù hợp, sáp nhập còn góp phần giảm sự phân tán trong quản lý, tăng cường phối hợp và tập trung nguồn lực cho hoạt động dạy học.
Theo thông tin của Văn phòng Chính phủ công bố ngày 13/10/2026, cả 34 tỉnh, thành phố đã hoàn thành phương án sắp xếp cơ sở giáo dục mầm non, phổ thông; giảm 18.975 đầu mối cơ sở giáo dục công lập, tương đương 50,6%, vượt mục tiêu tối thiểu 30%. Cùng với đó, 28.217 cán bộ quản lý được chuyển sang công tác giảng dạy. Hoạt động giáo dục sau sắp xếp cơ bản được duy trì ổn định, quyền học tập của học sinh được bảo đảm.
Những kết quả trên phản ánh quyết tâm lớn trong việc tổ chức lại mạng lưới giáo dục. Tuy nhiên, cần phân biệt việc giảm đầu mối quản lý với việc giảm số địa điểm học tập. Sau sáp nhập, một trường có thể quản lý nhiều phân hiệu, điểm trường, trong khi học sinh vẫn tiếp tục học tại địa điểm cũ. Bởi vậy, không thể đồng nhất số đầu mối giảm đi với số trường lớp thực tế bị xóa bỏ.
Điều đáng quan tâm hơn là việc sử dụng nguồn nhân lực sau sắp xếp. Chuyển cán bộ quản lý sang giảng dạy có thể bổ sung lực lượng trực tiếp đứng lớp, nhưng hiệu quả còn phụ thuộc vào chuyên môn, năng lực và sự phù hợp của từng người. Một giáo viên giỏi chưa hẳn đã là nhà quản lý giỏi; ngược lại, người từng làm công tác quản lý cần có điều kiện cập nhật chuyên môn để đáp ứng yêu cầu giảng dạy.
Giá trị của việc tinh gọn vì thế không chỉ thể hiện ở số lượng chức danh giảm đi, mà còn ở khả năng bố trí đúng người, đúng việc, phát huy năng lực của đội ngũ và tạo điều kiện để nhà giáo cống hiến tốt hơn.
Kết quả sắp xếp về tổ chức mới là bước đầu. Hiệu quả thực sự phải được kiểm nghiệm bằng chất lượng dạy học, khả năng vận hành ổn định và sự phát triển lâu dài của mỗi nhà trường.
2. Những vấn đề đặt ra đối với quản trị nhà trường và đội ngũ nhà giáo
Bên cạnh những kết quả đáng ghi nhận, việc sáp nhập trường học cũng làm xuất hiện những vấn đề cần tiếp tục giải quyết, nhất là khi quy mô một số trường tăng nhanh, phạm vi quản lý mở rộng và nhiều điểm trường phân bố trên địa bàn rộng.
Một trường có hàng nghìn học sinh, hàng trăm lớp học và nhiều phân hiệu đặt ra yêu cầu quản trị khác với một trường quy mô nhỏ. Hiệu trưởng không chỉ chịu trách nhiệm về chuyên môn mà còn phải quản lý đội ngũ, tài chính, tài sản, an toàn học đường, bán trú và các hoạt động giáo dục tại nhiều địa điểm.
Đặc biệt, đối với bậc mầm non và tiểu học, công tác quản lý còn liên quan trực tiếp đến bữa ăn, chăm sóc sức khỏe, an toàn thực phẩm, đưa đón học sinh và xử lý những tình huống bất thường. Khi quy mô trường tăng nhanh mà điều kiện quản trị chưa tương xứng, nguy cơ quá tải trong điều hành có thể xuất hiện.
Nhận diện vấn đề này, Thông báo số 523/TB-VPCP ngày 13/10/2026 yêu cầu rà soát các cơ sở giáo dục quy mô lớn, nhất là 114 cơ sở có trên 100 lớp; kịp thời điều chỉnh những trường hợp vượt khả năng quản trị, ảnh hưởng đến chất lượng, an toàn hoặc quyền học tập của học sinh.
Chỉ đạo này có ý nghĩa thực tiễn quan trọng. Nó cho thấy việc hoàn thành phương án sắp xếp không phải là điểm kết thúc của quá trình đổi mới. Khi mô hình tổ chức bộc lộ hạn chế, việc điều chỉnh kịp thời là cần thiết để bảo đảm mục tiêu lâu dài.
Một vấn đề khác là bố trí, sử dụng đội ngũ cán bộ quản lý, giáo viên và nhân viên. Việc chuyển cán bộ quản lý sang giảng dạy cần căn cứ vào chuyên môn, năng lực, điều kiện làm việc và nguyện vọng chính đáng. Đồng thời, những trường có quy mô lớn, nhiều điểm trường cần đội ngũ quản lý đủ năng lực, được phân công trách nhiệm rõ ràng và có điều kiện thực hiện nhiệm vụ.
Ở góc độ phát triển nhân lực, sắp xếp trường học không chỉ là điều chỉnh vị trí công tác mà còn là cơ hội rà soát, đánh giá và nâng cao chất lượng đội ngũ. Cần chú trọng bồi dưỡng năng lực quản trị cho hiệu trưởng, phó hiệu trưởng; cập nhật chuyên môn cho giáo viên; tăng cường kỹ năng sử dụng công nghệ, quản lý dữ liệu và phối hợp giữa các điểm trường.
Đặc biệt, phải có cơ chế phát hiện, trọng dụng những nhà giáo có năng lực chuyên môn và khả năng tổ chức, điều hành. Việc lựa chọn cán bộ quản lý cần dựa trên phẩm chất, năng lực và kết quả công tác, tránh tư duy bố trí nhân sự chỉ để giải quyết số lượng chức danh sau sáp nhập.
Cùng với đó, việc bàn giao tài chính, tài sản, hồ sơ, dữ liệu, con dấu và tài khoản của các trường phải được thực hiện đồng bộ. Những vướng mắc trong giai đoạn chuyển tiếp có thể ảnh hưởng đến việc chi trả chế độ, tổ chức bán trú và duy trì hoạt động thường xuyên.
Đối với miền núi, vùng sâu, vùng xa, vùng biên giới, việc sắp xếp còn phải tính đến địa hình, giao thông, khoảng cách đi học và hoàn cảnh kinh tế của gia đình. Một phương án phù hợp ở đô thị đông dân chưa chắc đã phù hợp với địa bàn có dân cư phân tán.
Vì vậy, không nên áp dụng cứng nhắc một mô hình cho tất cả địa phương. Quy mô trường học phải phù hợp với điều kiện thực tế, năng lực quản trị và yêu cầu bảo đảm quyền học tập của học sinh.
Từ những vấn đề trên có thể thấy, điều quan trọng không phải là sáp nhập được bao nhiêu trường, mà là sau sáp nhập, mỗi nhà trường có hoạt động tốt hơn, đội ngũ nhà giáo có điều kiện phát huy năng lực và học sinh được học tập trong môi trường an toàn, chất lượng hơn hay không.
3. Tên trường – Nơi lưu giữ lịch sử, truyền thống và bản sắc giáo dục
Trong quá trình sắp xếp trường học, vấn đề tên gọi tưởng chừng chỉ mang tính hành chính nhưng thực chất chứa đựng nhiều giá trị lịch sử, văn hóa và tinh thần.
Ở nước ta, không ít trường học mang tên các vị anh hùng dân tộc, danh nhân văn hóa, nhà giáo tiêu biểu hoặc những địa danh gắn với lịch sử quê hương. Những tên gọi ấy góp phần giáo dục lòng yêu nước, ý thức về cội nguồn và niềm tự hào dân tộc cho các thế hệ học sinh.
Một ngôi trường mang tên Hùng Vương gợi nhớ thời đại dựng nước. Những ngôi trường mang tên Trần Hưng Đạo, Nguyễn Trãi, Chu Văn An, Lê Quý Đôn hay Nguyễn Du cũng góp phần đưa các giá trị lịch sử, văn hóa dân tộc vào đời sống học đường.
Tên trường còn là nơi lưu giữ ký ức của nhiều thế hệ thầy trò. Đó là những năm tháng học tập, những người thầy tận tụy, những người bạn gắn bó và những truyền thống tốt đẹp được vun đắp qua thời gian. Đối với nhiều cựu học sinh, tên trường đã trở thành một phần bản sắc, là sợi dây nối họ với quê hương và tuổi trẻ.
Chính vì vậy, lời nhắn của em học sinh ở Cà Mau mong giữ tên Trường Hùng Vương không chỉ là một nguyện vọng cá nhân. Đó còn là biểu hiện sinh động của tình cảm gắn bó với truyền thống và những giá trị tinh thần của nhà trường.
Tuy nhiên, gìn giữ truyền thống không có nghĩa mọi tên trường đều phải được giữ nguyên trong mọi hoàn cảnh. Khi nhiều cơ sở giáo dục hợp nhất, việc lựa chọn tên gọi mới có thể cần thiết để bảo đảm sự thống nhất trong quản lý và phù hợp với quy định pháp luật.
Vấn đề đặt ra là phải lựa chọn một cách thận trọng, có căn cứ và tôn trọng ý kiến của cộng đồng. Đối với những trường có bề dày lịch sử, mang tên danh nhân hoặc gắn với sự kiện lịch sử quan trọng, cần ưu tiên phương án bảo tồn tên gọi nếu điều kiện pháp lý và tổ chức cho phép.
Trong trường hợp phải thay đổi tên trường, cần có phương án lưu giữ hồ sơ lịch sử, thành tích, hình ảnh, hiện vật và những dấu ấn truyền thống của các trường trước khi sáp nhập. Có thể duy trì tên gọi trong các điểm trường, phòng truyền thống, công trình hoặc hoạt động giáo dục phù hợp.
Đặc biệt, truyền thống nhà trường còn gắn với những thế hệ nhà giáo tài năng, tận tụy và những học sinh trưởng thành, có đóng góp cho đất nước. Đó là nguồn lực tinh thần quý giá, góp phần hình thành môi trường giáo dục, khơi dậy ý chí học tập, rèn luyện và cống hiến.
Bảo tồn truyền thống vì thế không chỉ là giữ một tên gọi, mà còn là tiếp nối những giá trị tốt đẹp, phát huy vai trò của các thế hệ thầy trò trong việc xây dựng nhà trường.
4. Để sáp nhập thực sự nâng cao chất lượng giáo dục và phát huy nguồn nhân lực
Từ kết quả và những vấn đề đặt ra trong thực tiễn, có thể thấy việc sáp nhập trường học cần tiếp tục được hoàn thiện theo hướng lấy chất lượng giáo dục, quyền lợi học sinh và sự phát triển đội ngũ nhà giáo làm mục tiêu xuyên suốt.
Thứ nhất, đổi mới cách đánh giá kết quả sáp nhập. Không nên chỉ căn cứ vào tỷ lệ giảm đầu mối hoặc số lượng cán bộ quản lý được bố trí lại. Cần xây dựng hệ thống tiêu chí đánh giá chất lượng dạy học, sĩ số lớp, điều kiện cơ sở vật chất, an toàn học đường, khoảng cách đến trường, hiệu quả sử dụng ngân sách và sự hài lòng của học sinh, phụ huynh, giáo viên. Việc đánh giá phải có so sánh trước và sau sáp nhập, được thực hiện định kỳ và phản ánh đúng thực chất.
Thứ hai, xác định quy mô quản trị phù hợp với từng loại trường và điều kiện địa bàn. Đối với những trường có nhiều lớp, nhiều phân hiệu hoặc phạm vi quản lý quá rộng, cần rà soát năng lực điều hành, điều kiện nhân sự và cơ sở vật chất để có phương án tổ chức hợp lý. Không nên coi việc hình thành trường quy mô lớn là mục tiêu tự thân của sáp nhập.
Thứ ba, chú trọng phát triển và sử dụng hiệu quả đội ngũ nhà giáo. Việc bố trí cán bộ quản lý, giáo viên phải công khai, khách quan, đúng chuyên môn và phù hợp với điều kiện thực tế. Cần quan tâm bồi dưỡng năng lực quản trị trường học, nâng cao trình độ chuyên môn, phát hiện và trọng dụng những nhà giáo có năng lực, tâm huyết. Đồng thời, phải bảo đảm chế độ chính sách và tạo điều kiện để đội ngũ yên tâm công tác.
Thứ tư, hoàn thiện cơ chế phân công, phân quyền và điều kiện vận hành. Khi một trường có nhiều điểm học tập, phải xác định rõ trách nhiệm của hiệu trưởng, các phó hiệu trưởng và người phụ trách từng cơ sở. Công tác tài chính, bán trú, an toàn học sinh và xử lý tình huống khẩn cấp cần có quy trình cụ thể, tránh chồng chéo hoặc bỏ trống trách nhiệm.
Thứ năm, coi trọng việc gìn giữ tên trường và truyền thống giáo dục. Trước khi quyết định đổi tên những trường có giá trị lịch sử, văn hóa, cần tổ chức tham vấn phù hợp đối với nhà giáo, học sinh, phụ huynh, cựu học sinh và cộng đồng. Việc lựa chọn tên gọi phải đúng quy định, đồng thời thể hiện sự trân trọng đối với những giá trị đã được vun đắp qua nhiều thế hệ.
Thứ sáu, tăng cường kiểm tra, đánh giá và điều chỉnh sau sáp nhập. Việc ban hành quyết định tổ chức lại mới là bước đầu. Cần theo dõi thường xuyên tình hình vận hành, kịp thời phát hiện những bất cập về quy mô, nhân sự, tài chính, cơ sở vật chất và chất lượng giáo dục. Những mô hình phù hợp cần được tổng kết, nhân rộng; những mô hình chưa hiệu quả cần được điều chỉnh trên cơ sở thực tiễn.
Đặc biệt, cần phát huy vai trò giám sát của cơ quan quản lý giáo dục, chính quyền địa phương, đội ngũ nhà giáo và cộng đồng. Sự tham gia của phụ huynh, học sinh và các thế hệ cựu học sinh không chỉ giúp phát hiện những vấn đề phát sinh mà còn tạo sự đồng thuận trong quá trình đổi mới.
Một phương án sáp nhập tốt phải được đánh giá bằng khả năng duy trì hoạt động ổn định, sử dụng hiệu quả nguồn lực và tạo ra những chuyển biến tích cực trong môi trường giáo dục. Đó cũng chính là cách để chủ trương tinh gọn tổ chức thực sự đi vào cuộc sống.
Tóm lại: Một ngôi trường có thể thay đổi về tổ chức, quy mô và phương thức quản lý, nhưng những truyền thống tốt đẹp đã được vun đắp qua nhiều thế hệ cần được tiếp nối và phát huy. Sáp nhập trường học chỉ thực sự thành công khi bộ máy được tinh gọn, chất lượng giáo dục được nâng cao, đội ngũ nhà giáo được phát huy năng lực, quyền lợi học sinh được bảo đảm và những giá trị tốt đẹp của nhà
