Có một khoảnh khắc đang lặp lại hằng ngày trong đời sống của nhiều người trẻ đô thị: Bảng lương vừa tăng, khoản tiết kiệm vừa chạm một mốc mới, nhưng chỉ vài lần lướt màn hình sau đó, niềm vui đã nhường chỗ cho một câu hỏi quen thuộc: "Mình đang ở đâu so với người khác?". Những dòng chia sẻ về "dòng tiền thụ động", "tự do tài chính sớm" hay những chuyến đi hạng sang khiến thành quả vừa đạt được bỗng trở nên nhỏ bé.
Gen Z thường được nhắc đến như thế hệ chủ động về tài chính: Bắt đầu tích lũy sớm, dám khởi nghiệp, quen với đầu tư và làm việc linh hoạt. Thế nhưng, đi cùng những thành tích ấy lại là một nỗi bất an khó gọi tên: Cảm giác mình vẫn chưa đủ giỏi, chưa đủ giàu, chưa đủ "rực rỡ".
Vì sao thế hệ có nhiều cơ hội kiếm tiền nhất lại là thế hệ dễ thấy mình luôn không đủ?
Nghịch lý: Thước đo biết "chạy"
Theo các nhà tâm lý học, con người thường có xu hướng nhanh chóng quen với mức sống mới. Một khoản thu nhập từng được xem là đích đến, sau một thời gian trở thành điểm xuất phát bình thường, và mốc kế tiếp lập tức được đặt xa hơn. Hiện tượng này được gọi là "thích nghi hưởng thụ" (hedonic adaptation). Với người trẻ đang có mức thu nhập trên đà tăng đều đặn, cơ chế đó khiến cảm giác "đủ" luôn lùi về phía trước, dù các chỉ số thực tế đã cải thiện.
Bên cạnh tâm lý cá nhân, không gian mạng chính là "kẻ châm ngòi" khiến áp lực này lan rộng. Mạng xã hội vốn chỉ phô diễn những mảnh ghép lấp lánh nhất: Thu nhập cao, đầu tư trúng lớn, "nghỉ việc sớm để tự do tài chính". Khi các câu chuyện thành công đã qua chọn lọc tràn ngập khắp nơi, cuộc sống đời thường của số đông vô tình bị lu mờ. Người trẻ vì thế rơi vào cái bẫy so sánh khập khiễng: Lấy vạch đích của nhóm nổi bật nhất làm thước đo cho năng lực của chính mình.
Theo khảo sát của Empower - một công ty dịch vụ tài chính của Mỹ, thực hiện cuối năm 2024 trên hơn 2.200 người trưởng thành, Gen Z cho rằng cần mức lương khoảng 587.797 USD/năm (gần 600.000 USD) mới coi là thành công về tài chính. Con số này gần gấp 10 lần mức thu nhập thực tế bình quân của người Mỹ, vốn chỉ dưới 60.000 USD. Cũng trong khảo sát này, Gen Z cho rằng cần sở hữu khối tài sản ròng trung bình 9,5 triệu USD mới được xem là thành công tài chính, con số đưa họ tiệm cận nhóm 1% giàu nhất.
Tuy đây là số liệu ở Mỹ, nhưng cơ chế phía sau không bó hẹp trong một thị trường. Khi thước đo được kéo giãn nhanh hơn tốc độ đạt được thành tựu, người ta có thể tiến lên liên tục mà vẫn cảm thấy mình đứng sau.
Nỗi sợ "lỡ cả đời không rực rỡ" trở thành động lực ngầm
Trên mạng xã hội Việt Nam, cụm từ "tự do tài chính tuổi 25" xuất hiện dày đặc dưới nhiều hình thức: Video lộ trình "từ con số 0", khóa học đầu tư, những bài khoe thu nhập và tài sản đầu tiên. Đáng chú ý không phải việc những câu chuyện thành công này tồn tại, mà là chúng đang dần trở thành hệ quy chiếu, trở thành thước đo thành công cho người trẻ. Thế hệ trước thường so mình với đồng nghiệp cùng phòng hay bạn học cùng lớp, thế nhưng người trẻ hiện nay có thể so với hàng nghìn người lạ, những người được thuật toán ưu tiên hiển thị vì nổi bật nhất.
Thứ cần lưu ý ở đây là việc so sánh bản thân với bạn bè khác biệt hoàn toàn với việc so sánh với các “tượng đài” trên mạng xã hội. Với bạn bè quen biết, người ta hiểu được xuất phát điểm và hoàn cảnh phía sau. Với hình mẫu trên mạng, người xem khó biết thu nhập ấy là bền vững hay chỉ một lần, tài sản ấy tự tích lũy hay có sự hỗ trợ, và câu chuyện ấy có gắn với mục đích cá nhân hay không. Thước đo vì thế vừa cao hơn, vừa khó chạm tới hơn.
Thước đo xa vời đó kích hoạt nỗi sợ bị bỏ lại phía sau, và nỗi sợ này mang đến hai tác động cùng lúc. Một mặt, nó thúc đẩy hành động, giúp người trẻ có động lực học thêm chứng chỉ, nhận việc ngoài giờ hay tập tành đầu tư từ sớm. Những việc này vốn rất tốt và giúp người trẻ tiến bộ nhanh hơn. Nhưng mặt khác, khi động lực cố gắng chỉ vì sợ thua kém chứ không có mục tiêu cá nhân rõ ràng, cuộc đua sẽ không bao giờ có điểm dừng. Vừa đạt được mốc này, họ lại vội vã chạy theo một áp lực khác. Việc ôm đồm quá nhiều thứ khiến thời gian thì cạn kiệt mà tiền bạc lại bị dàn mỏng, dẫn đến những quyết định tài chính vội vàng chỉ vì sợ lỡ nhịp.
Ở Việt Nam, khoảng cách giữa kỳ vọng và thực tế lại càng hiện rõ. Tại các đô thị lớn như Hà Nội hay TP.HCM, giá nhà và chi phí sinh hoạt là những áp lực rất thật. Như phản ánh tại phiên họp Quốc hội, giá nhà hiện đã gấp 25 - 30 lần thu nhập bình quân năm của người dân, vượt xa chuẩn an toàn quốc tế (4 - 6 lần). Với những người trẻ mới đi làm, khoảng cách này lại càng xa vời hơn nữa, khiến mục tiêu an cư gần như nằm ngoài tầm tay. Trong khi đó, trên mạng xã hội lại tràn ngập những "con đường tắt" dẫn đến tự do tài chính. Đứng giữa một bên là hình mẫu hoàn hảo trên màn hình và một bên là thực tế chi phí đắt đỏ, người trẻ đành phải gồng mình gánh trọn phần chênh lệch áp lực đó.
Kiệt sức ngay khi đang thành công
Hệ quả của nỗi sợ sống “không rực rỡ” ít khi thể hiện ở con số thu nhập. Nó hiện hữu rõ nhất trong ba khía cạnh quen thuộc: Cách người trẻ tiêu tiền, nghỉ ngơi và đưa ra các lựa chọn tài chính.
Biểu hiện đầu tiên là chi tiêu chạy theo hình ảnh. Khi thước đo thành công nằm ở những tấm hình trên mạng, thu nhập tăng chưa chắc đã giúp mình tiết kiệm được nhiều hơn. Tiền kiếm được chưa kịp tích lũy đã vội chi cho những thứ để "trông có vẻ thành công": Điện thoại đời mới, những bữa ăn đắt đỏ hay các chuyến đi chỉ nhằm mục đích chụp ảnh, đây chính là cái "bẫy giàu ảo".
Biểu hiện thứ hai là cảm giác kiệt sức dù mọi thứ bên ngoài nhìn vẫn rất tốt. Công việc đi đúng lộ trình, thu nhập cải thiện, CV lại có thêm vài chứng chỉ mới, nhưng cảm giác "chưa đủ" vẫn không chịu biến mất. Việc mải miết chạy theo áp lực này dễ đẩy người trẻ vào hội chứng kiệt sức (burnout) - trạng thái cạn kiệt cả về thể chất lẫn tinh thần, khiến họ mất dần năng lượng và không còn thấy ý nghĩa trong công việc và cuộc sống. Theo số liệu được dẫn lại từ Hiệp hội Tâm lý học Hoa Kỳ (APA), trong nhóm người trẻ đang có vấn đề sức khỏe tâm thần, cứ 5 người thì có 1 người cho biết tình trạng đó ảnh hưởng nghiêm trọng đến sinh hoạt hằng ngày. Con số này không riêng về burnout, nhưng cho thấy vấn đề tâm lý ở người trẻ có thể tác động thật đến đời sống hằng ngày.
Biểu hiện thứ ba nằm ở các quyết định đầu tư vội vã. Không ít người trẻ bước vào thị trường chứng khoán hay tiền số đơn giản vì thấy xung quanh ai cũng tham gia. Việc xuống tiền vì sợ "lỡ nhịp" khiến họ dễ rơi vào cái bẫy, họ hùa theo mua ở giá đỉnh, rồi lại hoảng loạn bán lỗ khi thị trường đảo chiều. Khi để cảm xúc làm chủ thay vì kiến thức, việc đầu tư lúc này không khác gì một ván cờ may rủi.
Đằng sau cả ba biểu hiện đó là một sự đánh đổi đắt giá. Khi việc cố gắng không còn phục vụ cho sự tiến bộ của bản thân mà trở thành công cụ để xua tan nỗi sợ thua kém, thứ vơi đi từng ngày không chỉ là tiền tiết kiệm, mà chính là sự bình yên trong tâm trí người trẻ.
Khái niệm "Đủ" là do ai định nghĩa?
Nếu một thế hệ có nhiều cơ hội kiếm tiền như vậy vẫn thường xuyên thấy mình thiếu, có lẽ vấn đề không nằm ở số thu nhập. Câu hỏi "kiếm được bao nhiêu" luôn có thể được trả lời bằng một con số lớn hơn. Câu hỏi "đủ để làm gì" thì khó hơn nhiều, vì buộc người ta nhìn vào đời sống của chính mình thay vì nhìn sang người khác.
Chữ "đủ" của mỗi người vốn nằm ở các nhu cầu cốt lõi: Một chốn đi về, một tấm đệm tài chính an toàn trước biến cố, và thời gian cho bản thân. Nhìn qua, chúng không tạo ra các bức ảnh "triệu view" hay bài đăng hào nhoáng, nhưng lại mang đến cảm giác an tâm thực sự.
Với thế hệ trẻ, điều cần thay đổi trước tiên có lẽ không phải là kiếm nhiều hơn hay ít hơn, mà là ai đang cầm cây thước. Khi cây thước nằm trong tay mình, một mốc "đủ" mới có cơ hội trở thành điểm đến, thay vì chỉ là một vạch kẻ tạm thời trên đường chạy của người khác.
