Tiếp tục chương trình Kỳ họp thứ hai, Quốc hội khóa XVI, dưới sự chủ trì của Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn và sự điều hành của Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Thanh, Quốc hội thảo luận tại Hội trường về dự án Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác sửa đổi.
Đề xuất hỗ trợ kịp thời chi phí cho người hiến tạng và nâng cao khả năng tiếp cận ghép tạng ở vùng sâu, vùng xa
Quan tâm về chính sách đối với người hiến và gia đình người hiến, đại biểu Lý Anh Thư đoàn ĐBQH tỉnh An Giang đề nghị dự thảo luật làm rõ việc theo dõi sức khỏe lâu dài, xử lý biến cố liên quan đến hiến, chuyển hồ sơ về nơi cư trú và thanh toán trực tiếp các khoản chi hợp pháp, tránh buộc người hiến ở xa tự ứng trước rồi đi xin hoàn trả.
Đối với gia đình người hiến sau khi qua đời, đại biểu Lý Anh Thư đề nghị cụ thể hóa tại Điều 27 và Điều 35 dự thảo luật việc hỗ trợ vận chuyển, khôi phục, bàn giao thi thể và tổ chức tang lễ phù hợp; xác định rõ trách nhiệm của cơ sở y tế, nội dung chi từ ngân sách Nhà nước và các nguồn hỗ trợ hợp pháp.
Bên cạnh đó, để bảo đảm khả năng tiếp cận ghép của người bệnh nghèo, vùng sâu, vùng xa, biên giới, hải đảo, đại biểu Lý Anh Thư đề nghị bổ sung tại Điều 36 cơ chế hỗ trợ chi phí đánh giá trước ghép, chuyển tuyến, đi lại, lưu trú thiết yếu và theo dõi sau ghép cho người thuộc diện khó khăn, ở địa bàn xa; giao Chính phủ xác định rõ nguồn chi, mức hỗ trợ và cơ quan thanh toán. Đồng thời tại Điều 29, cần quy định trách nhiệm kết nối giữa cơ quan điều phối, bệnh viện ghép và y tế địa phương để cập nhật hồ sơ, tư vấn từ xa, giảm số lần người bệnh phải đi lại. Đây cũng là cách cụ thể hóa định hướng của Nghị quyết số 72-NQ/TW về nâng cao khả năng tiếp cận dịch vụ y tế ở vùng sâu, vùng xa, biên giới, hải đảo.
“Chính sách tri ân phải thiết thực, công khai, minh bạch, không trở thành điều kiện trao đổi để có sự đồng ý hiến hoặc được ưu tiên nhận tạng. Tôi đề nghị dự thảo luật bảo đảm người bệnh ở xa có cơ hội tiếp cận ghép tạng thực chất, các quyết định phân bổ có căn cứ và được giải trình, người hiến và gia đình được hỗ trợ kịp thời đối với các chi phí phát sinh hợp lý. Một đạo luật nhân văn phải bảo vệ cả người hiến và người đang chờ được ghép tạng”, đại biểu Lý Anh Thư đề nghị.
Hoàn thiện tiêu chí thứ tự ưu tiên trong điều phối bộ phận cơ thể người, bảo đảm khách quan, minh bạch và công bằng
Khoản 1, Điều 28 về Điều phối hoạt động hiến, ghép bộ phận cơ thể người quy định: Việc điều phối bộ phận cơ thể người được thực hiện thống nhất trên phạm vi toàn quốc thông qua Cơ sở dữ liệu quốc gia về quản lý mô, bộ phận cơ thể người do Bộ Y tế quản lý.
Bày tỏ nhất trí với định hướng mới này của dự thảo luật nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn tạng hiến, tuy nhiên về thứ tự các tiêu chí xác định ưu tiên tại khoản 3, Điều 28, đại biểu Trần Thị Hoa Ry đề nghị cân nhắc quy định thứ tự ưu tiên đối với “người chờ ghép thuộc cơ sở khám bệnh, chữa bệnh đã phát hiện, vận động, hồi sức duy trì người hiến” tại điểm đ, khoản 3.
Lập luận cho đề nghị trên, đại biểu Trần Thị Hoa Ry cho rằng, mặc dù việc ghi nhận đóng góp của cơ sở y tế là cần thiết, nhưng nếu coi đây là một tiêu chí ưu tiên độc lập trong phân bổ nguồn tạng thì có thể dẫn đến sự thiếu khách quan, ảnh hưởng trực tiếp đến cơ hội tiếp cận công bằng giữa các người bệnh tại các cơ sở y tế khác nhau.
“Cần khẳng định rằng nguồn tạng hiến là nguồn lực y tế đặc biệt quý giá được kết tinh từ nghĩa cử nhân đạo của người dân, do đó việc phân bổ bắt buộc phải dựa trên các tiêu chí chuyên môn khách quan, bảo đảm sự công bằng cho tất cả người bệnh đang chờ ghép. Mặt khác, dự thảo luật hiện nay mới chỉ liệt kê các nhóm ưu tiên mà chưa làm rõ mối quan hệ giữa mức độ cấp cứu, khả năng tương thích y học, thời gian chờ ghép và hiệu quả dự kiến của ca ghép. Việc thiếu quy định cụ thể sẽ dẫn đến việc áp dụng thiếu thống nhất và gây khó khăn cho công tác kiểm tra, giám sát”, đại biểu Trần Thị Hoa Ry phân tích.
Bà Hoa Ry đề nghị hoàn thiện khoản 3, Điều 28 theo hướng: Thứ tự ưu tiên điều phối bộ phận cơ thể người phải được xác định căn cứ vào mức độ cấp cứu, mức độ tương thích về y học, khả năng thành công của ca ghép, thời gian chờ ghép và các trường hợp ưu tiên đặc biệt khác theo quy định của pháp luật. Việc xác định thứ tự ưu tiên phải bảo đảm tính công bằng, khách quan, minh bạch; tuyệt đối không phụ thuộc vào điều kiện kinh tế, nơi cư trú hay cơ sở khám bệnh, chữa bệnh nơi người bệnh đăng ký chờ ghép.
Bên cạnh đó, các tiêu chí quyết định điều phối cần phải được ghi nhận đầy đủ trên Cơ sở dữ liệu quốc gia nhằm bảo đảm khả năng kiểm tra, giám sát sau khi thực hiện. "Sự minh bạch trong điều phối không chỉ là yêu cầu quản lý mà còn là yếu tố quyết định củng cố niềm tin của Nhân dân đối với hệ thống hiến, ghép tạng, từ đó lan tỏa mạnh mẽ phong trào hiến tạng trong cộng đồng", đại biểu Trần Thị Hoa Ry nhấn mạnh.
Đại biểu Phạm Kiều Anh Thơ, đoàn ĐBQH thành phố Cần Thơ cho rằng, việc quy định thứ tự ưu tiên đối với “người chờ ghép thuộc cơ sở khám bệnh, chữa bệnh đã phát hiện, vận động, hồi sức duy trì người hiến” tại điểm đ, khoản 3, Điều 28 dự thảo luật dễ gây băn khoăn về tính công bằng.
Do đó, đề nghị chuyển tiêu chí này vào diện chỉ áp dụng khi người bệnh có các chỉ số y khoa tương đương; đồng thời bổ sung nguyên tắc xác định tiêu chí y khoa là căn cứ chủ yếu để xếp thứ tự ưu tiên, thang điểm và kết quả điều phối cần được công khai định kỳ hằng năm nhưng vẫn bảo đảm tuyệt đối tính vô danh của người hiến và người được ghép.
Đánh giá cao quy định tại khoản 2 và khoản 3, Điều 28 đã xác lập các yếu tố y khoa và loại trừ ưu tiên do tiền bạc, quan hệ cá nhân hoặc vì người bệnh điều trị tại cơ sở phát hiện nguồn hiến, đại biểu Lý Anh Thư nhấn mạnh điểm dự thảo luật cần hoàn thiện là làm rõ thứ tự áp dụng các tiêu chí.
Trước việc khoản 9, Điều 28 dự thảo luật giao Bộ trưởng Bộ Y tế quy định chi tiết về điều phối hoạt động hiến, ghép bộ phận cơ thể người, đại biểu Lý Anh Thư đề nghị cần quy định trực tiếp trong luật về tiêu chí, điều kiện, giới hạn áp dụng các trường hợp ngoại lệ và trách nhiệm giải trình. Đồng thời, bổ sung quy định công khai tiêu chí áp dụng, số liệu thống kê về thời gian chờ và các quyết định áp dụng ngoại lệ dưới hình thức ẩn danh, bảo đảm việc kiểm tra, giám sát và bảo mật thông tin người bệnh.
Siết chặt các hành vi bị nghiêm cấm trong hiến, ghép tạng
Qua rà soát Điều 6 dự thảo luật quy định về các hành vi bị nghiêm cấm, đại biểu Nguyễn Minh Đức, đoàn ĐBQH TP. Hồ Chí Minh nhận thấy các nội dung đã được xây dựng tương đối chặt chẽ và cụ thể. Tuy nhiên từ thực tiễn, đại biểu đề nghị bổ sung vào Điều 6 các hành vi bị nghiêm cấm:
Thứ nhất, nghiên cứu kỹ lưỡng để mở rộng phạm vi nghiêm cấm đối với hành vi mua bán, môi giới mua bán mọi loại bộ phận cơ thể, mô, tế bào, chế phẩm sinh học có nguồn gốc từ cơ thể người và xác dưới mọi hình thức.
Thứ hai, nghiêm cấm cơ sở khám bệnh, chữa bệnh và người có chuyên môn về y tế thực hiện việc lấy, ghép bộ phận cơ thể người hoặc xử lý sinh học khi biết rõ hoặc có căn cứ để biết rõ giao dịch đó vi phạm nguyên tắc nhân đạo, tự nguyện hoặc có yếu tố thương mại, môi giới trái phép.
Thứ ba, nghiêm cấm hành vi làm giả, xác nhận sai sự thật hoặc sử dụng giấy tờ giả mạo về quan hệ thân nhân, tình trạng huyết thống nhằm hợp thức hóa hồ sơ hiến, ghép tạng hoặc cung cấp nguyên liệu sinh học.
Phát biểu giải trình tại Hội trường, Bộ trưởng Bộ Y tế Đào Hồng Lan nhấn mạnh, dự thảo Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác sửa đổi được xây dựng trên nguyên tắc xuyên suốt: Mở rộng cơ hội hiến tặng để cứu người nhưng tuyệt đối không đánh đổi sự an toàn, quyền và lợi ích hợp pháp của người hiến; không tạo điều kiện cho các hành vi ép buộc, lừa dối hay lợi dụng.
Bộ trưởng Bộ Y tế Đào Hồng Lan nêu rõ, dự thảo luật sửa đổi lần này đã tăng cường kiểm soát, ngăn chặn hành vi mua bán bộ phận cơ thể người và bảo vệ tối đa người hiến như: Dự thảo luật bổ sung quy định xác minh nhân thân, mối quan hệ giữa người hiến và người được ghép; bảo đảm tính độc lập trong đánh giá điều kiện hiến, tư vấn và thực hiện lấy, ghép. Đặc biệt, dự thảo đã mở rộng từ 10 nhóm hành vi nghiêm cấm theo luật cũ lên 21 nhóm hành vi nghiêm cấm, làm cơ sở cho cơ quan pháp luật điều tra, xử lý hành vi lạm dụng, trục lợi, trong đó điều chỉnh chặt chẽ cả hoạt động của các cơ quan y tế.
Dự thảo luật cũng bổ sung quy định nghiêm cấm lấy mô, bộ phận cơ thể từ bào thai; nghiêm cấm đưa, tổ chức hoặc tạo điều kiện cho người Việt Nam ra nước ngoài hoặc người nước ngoài vào Việt Nam để hiến, ghép trái pháp luật. Quy định về hội đồng xác định chết não, chết tuần hoàn cũng được bổ sung nhằm bảo đảm tính độc lập tuyệt đối với bộ phận điều trị, vận động hiến và ghép mô tạng.
“Từ năm 2007, Việt Nam đã áp dụng quy trình xác định chết não rất nghiêm ngặt gồm 8 tiêu chuẩn lâm sàng, 5 tiêu chuẩn cận lâm sàng, thực hiện 3 lần trong thời gian tối thiểu 12 giờ, được đánh giá là chặt chẽ thứ tư trên thế giới”, Bộ trưởng Bộ Y tế Đào Hồng Lan nhấn mạnh.
Trước nhiều ý kiến đại biểu Quốc hội quan tâm về công tác điều phối hoạt động hiến, ghép bộ phận cơ thể người, Bộ trưởng Bộ Y tế Đào Hồng Lan cho biết, cơ quan soạn thảo tiếp thu theo hướng: Việc điều phối phải thực hiện thông qua Hệ thống Cơ sở dữ liệu quốc gia, bảo đảm khả năng truy vết, kiểm tra, đánh giá theo các tiêu chí minh bạch, công bằng, không phân biệt độ tuổi, giới tính, vùng miền, dân tộc; trong đó ưu tiên hàng đầu là sự tương thích về các chỉ số y khoa. Hành vi cập nhật sai thông tin, sai đối tượng ghép, can thiệp trái phép vào hệ thống dữ liệu để trục lợi đều bị nghiêm cấm và sẽ được quy định cụ thể, chi tiết hơn.
“Dự án luật hướng tới việc tạo lập hành lang pháp lý minh bạch, rõ ràng để vừa bảo vệ người hiến, người ghép, vừa bảo vệ đội ngũ y bác sĩ, đồng thời ngăn chặn các hành vi trục lợi, vi phạm pháp luật. Bộ Y tế sẽ tiếp tục phối hợp chặt chẽ với cơ quan thẩm tra của Quốc hội, lắng nghe ý kiến đại biểu và Nhân dân để hoàn thiện dự thảo luật bảo đảm tính chặt chẽ, khả thi cao nhất”, Bộ trưởng Bộ Y tế Đào Hồng Lan nhấn mạnh.
