Dùng thanh công cụ tìm kiếm trên Google, chỉ cần một từ khóa Facebook, Youtube hay TikTok, chúng ta có thể gặp những kênh cá nhân, Fanpage, trang mạng xã hội có hàng trăm nghìn, tới cả triệu lượt theo dõi.
Thực tế, nội dung của các kênh cá nhân, trang mạng xã hội muốn nhiều người vào đọc và tìm kiếm thì đội ngũ “xào nấu” tin tức từ báo, tạp chí ... phải hoạt động liên tục. Một bài viết điều tra, phân tích hoặc phỏng vấn độc quyền vừa xuất hiện trên mặt báo có thể ngay lập tức bị "xử lý" theo tiêu chí của người sáng tạo nội dung số của trang, kênh đó. Họ cắt cúp, thêm bớt, chỉnh sửa nội dung theo trend, từ khóa hót để đăng lại nhằm thu hút lượt xem và quảng cáo.
Trong nhiều năm, thực trạng này diễn ra công khai đến mức nhiều người xem đó là điều bình thường của thời đại số.
Thế nhưng, Chính phủ đã ban hành Nghị định 174/2026/NĐ-CP về quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bưu chính, viễn thông, tần số vô tuyến điện, giao dịch điện tử và công nghệ thông tin. Nghị định có hiệu lực từ ngày 1/7 đã đem tới những thử thách hoàn toàn khác cho những người sáng tạo nội dung số này.
Cụ thể, theo Điều 95, hành vi cung cấp, chia sẻ các tác phẩm báo chí, văn học, nghệ thuật, xuất bản phẩm mà không được sự đồng ý của chủ thể quyền sở hữu trí tuệ hoặc chưa được phép lưu hành hoặc đã có quyết định cấm lưu hành hoặc tịch thu, sẽ bị phạt tiền 20-30 triệu đồng.
Quy định còn áp dụng cho hành vi lợi dụng mạng xã hội để sản xuất nội dung dưới hình thức phóng sự, điều tra, phỏng vấn báo chí; cung cấp, chia sẻ đường dẫn đến thông tin trên mạng có nội dung bị cấm.
Nhiều người đặt ra câu hỏi như thế nào là hình thức phóng sự, điều tra, phỏng vấn báo chí. Một KOL, Youtuber, Tiktoker quay clip tại hiện trường, chia sẻ trải nghiệm thực tế về du lịch văn hóa, xã hội, thiên tai, hay giao lưu với người dân địa phương…có được coi là phỏng vấn, điều tra? Đặc biệt là ranh giới giữa “chia sẻ thông tin” và “trích dẫn hợp lý”.
Tại Hội thảo Creator for Vietnam (CVN), ông Nguyễn Lâm Thanh, Tổng Giám đốc TikTok Việt Nam cho biết, Việt Nam có thể có khoảng 10 triệu người làm nội dung số, riêng TikTok hiện có khoảng 6 triệu người làm sáng tạo nội dung có thu nhập hàng tháng từ nền tảng.
Ông Thanh cũng cho biết: Creator for Vietnam không chỉ dừng ở câu chuyện Social Commerce mà sẽ mở rộng sang nhiều lĩnh vực khác như: Văn hóa, du lịch, di sản, sức khỏe cộng đồng hay bảo vệ trẻ em nhằm thu hút các nhà sáng tạo cùng tham gia đóng góp cho xã hội.
Theo chuyên gia pháp luật thì, Nghị định số 174/2026/NĐ-CP nói chung và Điều 95 nói riêng đang là một trong những quy định nhận được rất nhiều sự quan tâm của dư luận. Bởi nó tác động trực tiếp đến hoạt động cung cấp, chia sẻ thông tin trên mạng xã hội trong bối cảnh hiện nay.
Có thể thấy trong nhiều năm trở lại đây, mạng xã hội không chỉ còn là nơi giao tiếp cá nhân mà đã trở thành một kênh truyền tải thông tin rất lớn - nơi các YouTuber, TikToker, KOL hay những người sáng tạo nội dung thường xuyên phản ánh các vấn đề xã hội, ghi nhận sự kiện, phỏng vấn nhân vật hoặc chia sẻ trải nghiệm thực tế.
“Nhiều nội dung trong số đó có giá trị tích cực, phản ánh được những câu chuyện đời sống mà đôi khi báo chí truyền thống chưa khai thác hoặc chưa tiếp cận kịp thời. Tuy nhiên, bên cạnh đó cũng xuất hiện không ít trường hợp lợi dụng mạng xã hội để khai thác các vụ việc theo hướng giật gân, kéo dài nhiều kỳ, xâm phạm đời tư hoặc tạo áp lực dư luận nhằm thu hút lượt xem và doanh thu quảng cáo. Vì vậy, việc cơ quan quản lý Nhà nước đặt ra quy định để kiểm soát hoạt động thông tin trên không gian mạng là điều có thể hiểu được trong bối cảnh hiện nay ”, Luật sư Nguyễn Hiển, đoàn Luật sư Hà Nội phân tích.
Cũng theo Luật sư Hiển, điều đang được dư luận đặc biệt quan tâm là Điều 95 quy định xử phạt đối với hành vi “lợi dụng mạng xã hội để sản xuất nội dung dưới hình thức phóng sự, điều tra, phỏng vấn báo chí” nhưng lại chưa có quy định hoặc hướng dẫn cụ thể để xác định thế nào là “phóng sự”, “điều tra”, “phỏng vấn báo chí” khi áp dụng trong môi trường mạng xã hội.
Đây là vấn đề rất quan trọng bởi trong thực tế, ranh giới giữa hoạt động sáng tạo nội dung thông thường với hoạt động mang tính chất báo chí đôi khi không dễ phân biệt.
“Ví dụ, một YouTuber quay clip tại hiện trường vụ tai nạn giao thông rồi đăng tải lên mạng có thể chỉ đơn thuần là ghi nhận sự việc thực tế; một KOL chia sẻ trải nghiệm thực tế về một sản phẩm kém chất lượng cũng có thể được hiểu là quyền phản hồi và chia sẻ quan điểm của người tiêu dùng…
Trong khi đó, Luật Báo chí năm 2016 hiện chủ yếu điều chỉnh hoạt động thông tin do cơ quan báo chí thực hiện còn quyền tự do ngôn luận, quyền tiếp cận và cung cấp thông tin của công dân vẫn được Hiến pháp và pháp luật ghi nhận.
Để đảm bảo tính minh bạch và thống nhất trong quá trình áp dụng pháp luật, Luật sư Hiển cho rằng, thời gian tới cơ quan có thẩm quyền cần có hướng dẫn cụ thể hơn về phạm vi điều chỉnh, dấu hiệu nhận diện hành vi vi phạm cũng như tiêu chí phân biệt giữa hoạt động sáng tạo nội dung trên mạng xã hội với hoạt động mang tính chất báo chí.
