Lựa chọn nghề nghiệp và bài toán tự lập
Trong quý III/2026, số thanh niên không có việc làm, không tham gia học tập và đào tạo tăng hơn 195.000 người so với quý trước. Tỷ lệ thất nghiệp trong nhóm tuổi này đạt 9,07%, cao gấp khoảng bốn lần mức chung của cả nước. Đằng sau con số này không chỉ là câu chuyện thất nghiệp, mà còn phản ánh những khó khăn trong quá trình lựa chọn nghề nghiệp, tiếp cận cơ hội việc làm và chuyển tiếp từ nhà trường sang thị trường lao động.
Ở giai đoạn đầu trưởng thành, không phải người trẻ nào cũng xác định được năng lực, sở thích và con đường phù hợp với bản thân. Việc lựa chọn ngành học theo xu hướng, kỳ vọng gia đình khi chưa có đầy đủ thông tin về thị trường lao động có thể dẫn đến tình trạng học không đúng ngành mong muốn, thiếu động lực theo đuổi hoặc không tìm được công việc phù hợp sau khi rời ghế nhà trường. Cũng theo báo cáo của Cục thống kê, có đến 87% thanh niên trong nhóm này chưa từng được đào tạo chuyên môn kỹ thuật và hơn một nửa trong số này chưa tốt nghiệp trung học phổ thông.
Thị trường lao động cũng có những rào cản nhất định. Doanh nghiệp thường cần người có thể bắt nhịp công việc nhanh, trong khi người mới tốt nghiệp thiếu kinh nghiệm thực tế. Ngược lại, một số vị trí chưa đáp ứng kỳ vọng về thu nhập, điều kiện làm việc hoặc cơ hội phát triển. Khoảng cách giữa đào tạo và nhu cầu tuyển dụng, cùng sự chênh lệch trong khả năng tiếp cận cơ hội việc làm, càng khiến quá trình gia nhập thị trường lao động của người trẻ trở nên khó khăn.
Bên cạnh những yếu tố khách quan, một số yếu tố thuộc về chính người trẻ cũng góp phần khiến tình trạng này kéo dài. Từ thực tế tư vấn hướng nghiệp, chị Phan Hoàng Thảo, chuyên viên hướng nghiệp tại Công ty TNHH Doanh nghiệp xã hội Hướng nghiệp Sông An, nhận thấy một bộ phận người trẻ có những yêu cầu khá cụ thể khi tìm việc: “Các bạn đi tìm việc nhưng đòi hỏi công việc phải vào giờ hành chính, nghỉ thứ Bảy, Chủ Nhật… Nếu không đáp ứng yêu cầu các bạn không đi làm”, chị chia sẻ. Theo chị, việc quá chú trọng đến một công việc lý tưởng ngay từ đầu có thể khiến người trẻ bỏ qua những vị trí phù hợp để bắt đầu, tích lũy kỹ năng và hiểu rõ hơn về môi trường lao động.
Một nguyên nhân khác được chị Thảo đề cập là sự bao bọc về tài chính từ gia đình. Khi cha mẹ có điều kiện chu cấp, một số người trẻ có thể duy trì cuộc sống mà chưa phải chịu áp lực tự lập, từ đó kéo dài thời gian tìm kiếm công việc theo mong muốn.
Tuy nhiên, không thể quy kết mọi thanh niên thuộc nhóm “3 không” là thiếu ý chí hoặc ngại làm việc. Có người chưa xác định được hướng đi phù hợp, chưa hiểu rõ năng lực bản thân, cũng có người thiếu kỹ năng và sự tự tin để bước vào thị trường lao động. Điều đáng quan tâm là nếu không chủ động tìm cách tháo gỡ, những khó khăn ban đầu có thể trở thành vòng luẩn quẩn, từ thiếu kinh nghiệm dẫn đến khó tìm việc, thời gian dài không học tập hay làm việc khiến năng lực nghề nghiệp và khả năng hòa nhập ngày càng hạn chế.
Hệ lụy từ khoảng trống giáo dục và việc làm
Việc gián đoạn học tập và làm việc khiến thanh niên gặp bất lợi khi quay trở lại thị trường lao động. Trong khi yêu cầu tuyển dụng ngày càng chú trọng kinh nghiệm thực tế, khả năng giao tiếp, làm việc nhóm và thích ứng với công nghệ, những người không có cơ hội rèn luyện thường khó đáp ứng đầy đủ tiêu chí của doanh nghiệp. Khoảng trống về kinh nghiệm cũng khiến họ mất thêm thời gian để làm quen với môi trường làm việc, thậm chí phải bắt đầu lại từ những vị trí có mức thu nhập thấp hơn kỳ vọng.
Tình trạng này cũng khiến một số người dần mất tự tin, giảm động lực và ngại thử sức với những cơ hội mới. Khi không còn duy trì nhịp sinh hoạt gắn với học tập hay công việc, họ cũng có thể gặp khó khăn trong việc xây dựng các mối quan hệ xã hội và thích nghi với môi trường bên ngoài. Đại biểu Quốc hội Nguyễn Thị Việt Nga cũng lưu ý rằng, những người trẻ ở ngoài cả môi trường học tập, đào tạo và việc làm trong thời gian dài có nguy cơ mất dần kỹ năng, kinh nghiệm và sự tự tin. Điều này khiến quá trình tìm việc trở nên khó khăn hơn, đặc biệt với những người vốn đã thiếu chuyên môn hoặc chưa có kinh nghiệm thực tế.
Ở phạm vi gia đình, việc người trẻ chưa thể tự chủ tài chính đồng nghĩa cha mẹ có thể phải tiếp tục trang trải chi phí sinh hoạt trong thời gian dài. Tình trạng này ảnh hưởng đáng kể đến kinh tế gia đình, đồng thời khiến nguồn lao động trẻ chưa được phát huy hiệu quả. Nếu sự hỗ trợ thiếu đi định hướng và động lực tự lập, người trẻ có thể bỏ lỡ giai đoạn quan trọng để hình thành trách nhiệm, tích lũy kinh nghiệm và chuẩn bị cho cuộc sống độc lập.
Ở quy mô rộng hơn, 1,6 triệu thanh niên thuộc nhóm “3 không” đặt ra thách thức đối với việc phát huy nguồn nhân lực trẻ. Đây là lực lượng có tiềm năng đóng góp cho sản xuất, kinh doanh và đổi mới sáng tạo, nhưng chưa tham gia vào việc làm, học tập hay đào tạo. Nền kinh tế có nguy cơ lãng phí nguồn lực, trong khi khoảng cách giữa yêu cầu tuyển dụng và năng lực thực tế của một bộ phận người lao động có thể tiếp tục gia tăng.
Tạo cơ hội để người trẻ quay lại thị trường lao động
Để giải quyết tình trạng thanh niên “3 không”, cần có sự phối hợp giữa cơ quan quản lý nhà nước, cơ sở giáo dục, doanh nghiệp và gia đình, đồng thời nâng cao tính chủ động của chính người trẻ. Trước hết, công tác giáo dục và hướng nghiệp cần được thực hiện sớm, gắn với trải nghiệm thực tế thay vì chỉ cung cấp thông tin về ngành học, nghề nghiệp. Chị Thảo nhấn mạnh: “Các bạn trẻ cần được hướng nghiệp càng sớm càng tốt”, qua đó hiểu rõ năng lực, sở trường và lựa chọn công việc phù hợp với bản thân. Bên cạnh hoạt động tại trường học, các bạn có thể tham gia các hoạt động xã hội, làm thêm hoặc trải nghiệm những công việc đơn giản cũng giúp người trẻ rèn luyện kỹ năng giao tiếp, tính kỷ luật và khả năng thích ứng.
Ở góc độ quản lý nhà nước, Bộ trưởng Bộ Nội vụ Nguyễn Tiến Hải nhấn mạnh yêu cầu nâng cao nhận thức về học tập, đào tạo nghề và định hướng việc làm, đồng thời đẩy mạnh đào tạo kỹ năng nghề, kỹ năng công nghệ thông tin gắn với nhu cầu thực tế. “Phải có nhận thức đúng để có định hướng đúng” - ông khẳng định. Cùng với đó, việc nâng cao chất lượng dự báo thị trường lao động, xây dựng cơ sở dữ liệu về người lao động và tăng cường kết nối cung - cầu sẽ giúp thanh niên tiếp cận thông tin tuyển dụng phù hợp hơn. Các dịch vụ việc làm công cũng cần phối hợp chặt chẽ với cơ sở giáo dục, doanh nghiệp và chính quyền địa phương để tư vấn nghề nghiệp, giới thiệu việc làm, đặc biệt cho những người chưa có kinh nghiệm hoặc đã rời khỏi môi trường học tập trong thời gian dài.
Về phía doanh nghiệp, cần chủ động tham gia vào quá trình đào tạo và phát triển nguồn nhân lực, thay vì chỉ tìm kiếm những ứng viên đã có đủ kinh nghiệm. Việc mở rộng chương trình thực tập, đào tạo tại chỗ, xây dựng vị trí dành cho người mới bắt đầu và tạo cơ hội học hỏi trong quá trình làm việc sẽ giúp thanh niên từng bước đáp ứng yêu cầu tuyển dụng. Sự phối hợp giữa doanh nghiệp và cơ sở đào tạo cũng cần đi vào thực chất như cập nhật chương trình học hay phản hồi về kỹ năng mà người lao động còn thiếu.
Bên cạnh các chính sách hỗ trợ, gia đình cần khuyến khích người trẻ chủ động chịu trách nhiệm với lựa chọn nghề nghiệp và cuộc sống của mình. Sự hỗ trợ tài chính nên đi cùng định hướng rõ ràng, khuyến khích con học nghề, tìm việc hoặc tích lũy kinh nghiệm phù hợp với điều kiện thực tế. Người trẻ cũng cần linh hoạt hơn trong lựa chọn công việc, sẵn sàng bắt đầu từ những vị trí phù hợp với năng lực hiện tại và tiếp tục học hỏi để nâng cao cơ hội phát triển.
Giải quyết tình trạng “3 không” vì thế không thể chỉ trông chờ vào nỗ lực của một phía. Khi định hướng nghề nghiệp được thực hiện sớm, chính sách việc làm gắn với nhu cầu thị trường và doanh nghiệp tạo thêm cơ hội cho người mới bắt đầu, người trẻ sẽ có nhiều điều kiện hơn để thoát khỏi trạng thái trì trệ, phát huy năng lực và từng bước khẳng định vị trí của mình trong thị trường lao động.
