Nơi hội tụ giá trị văn hóa, tín ngưỡng
Đền Chầu Đệ Tứ (Đền Cây Thị) tọa lạc tại khu vực danh lam thắng cảnh thuộc dãy núi Chung Chinh, thôn Kim Đề, xã Hà Ngọc, huyện Hà Trung, tỉnh Thanh Hóa. Đây được xem là vùng đất có cảnh quan sơn thủy hữu tình, nơi hội tụ những giá trị tự nhiên và văn hóa đặc sắc, gắn với tín ngưỡng thờ Mẫu – một tín ngưỡng dân gian có vị trí quan trọng trong đời sống tinh thần của người Việt.
Theo ông Mai Văn Thành, Phó Chủ tịch UBND xã Hà Trung, Đền Chầu Đệ Tứ là nơi gắn với bút tích và sự tích về Chầu Bà Đệ Tứ – một vị Thánh Chầu trong hệ thống tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt.
Vị Thánh được thờ tại đền là Chầu Bà Đệ Tứ, có danh hiệu Chiêu Dung Công chúa. Trong tín ngưỡng dân gian, Chầu Bà được tôn kính là vị Thánh có công bảo quốc, hộ dân và được nhiều triều đại phong tặng. Đối với các thanh đồng trong thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu, Chầu Đệ Tứ được biết đến là vị Thánh được Vua Mẫu giao quyền khâm sai, cai đồng, thủ mệnh.
Không chỉ mang ý nghĩa về mặt tín ngưỡng, Đền Chầu Đệ Tứ còn là một phần ký ức văn hóa được gìn giữ qua nhiều thế hệ. Những câu chuyện được truyền lại về ngôi đền, về Chầu Bà và vùng đất nơi đây đã góp phần tạo nên chiều sâu văn hóa cho di tích.
Hơn 600 năm lưu dấu thời gian
Theo lời truyền khẩu được lưu giữ trong cộng đồng, Đền Chầu Bà được tạo lập cách đây khoảng hơn 600 năm, vào thời Hậu Lê. Trải qua những biến động của lịch sử, đặc biệt là những năm tháng chiến tranh, ngôi đền từng có thời điểm bị phá hủy hoàn toàn, chỉ còn lại nền đất và tòa thạch động.
Nhưng cũng như nhiều di tích văn hóa tâm linh khác, giá trị của Đền Chầu Đệ Tứ không mất đi cùng những biến thiên của thời gian. Từ những dấu tích còn lại, người dân địa phương và khách thập phương đã chung sức gìn giữ, từng bước khôi phục lại không gian thờ tự.
Ông Mai Văn Thành cho biết: “Để tưởng nhớ công lao của bà, vào những năm 90 của thế kỷ trước, chính quyền, Nhân dân xã Hà Trung và khách thập phương đã từng bước xây dựng, tôn tạo ngôi đền khang trang, đáp ứng nhu cầu tín ngưỡng, tâm linh của Nhân dân trong vùng cũng như du khách thập phương.”
Theo ông Thành, một trong những yếu tố tạo nên sức hút của di tích chính là vị trí đặc biệt. Ngôi đền nằm ở thế “tựa sơn, hướng thủy”, lưng tựa vào núi, mặt hướng ra sông Lèn. Không gian ấy vừa tạo nên vẻ đẹp cảnh quan, vừa góp phần hình thành nét đặc trưng riêng của một địa điểm sinh hoạt văn hóa tâm linh.
Đến nay, dù vẫn còn không ít khó khăn, Đền Chầu Đệ Tứ đã được tôn tạo tương đối khang trang. Đây không chỉ là nơi người dân tìm về gửi gắm niềm tin, cầu mong bình an, mà còn là điểm đến của những người muốn tìm hiểu về lịch sử, văn hóa và tín ngưỡng dân gian của vùng đất Hà Trung.
Phát huy giá trị di sản gắn với du lịch tâm linh
Đền Chầu Đệ Tứ – Đền Cây Thị đã được công nhận là di tích văn hóa cấp tỉnh từ năm 1992. Di tích nằm trong một quần thể cảnh quan có nhiều địa danh gắn với những giá trị tự nhiên và văn hóa như núi Chum Vàng, Động Ngọc, Động Công Đinh và hang Đại Bàng.
Sự hiện diện của nhiều điểm đến trong cùng một không gian tạo điều kiện thuận lợi để xây dựng các tuyến tham quan, trải nghiệm văn hóa – tâm linh, thay vì chỉ khai thác riêng lẻ từng di tích.
Theo số liệu thống kê của Ban Quản lý di tích và danh thắng xã Hà Trung, mỗi năm Đền Chầu Đệ Tứ đón khoảng 80.000 - 90.000 lượt khách. Con số này cho thấy sức hút của di tích đối với người dân địa phương cũng như du khách thập phương, đồng thời đặt ra yêu cầu về việc bảo tồn và phát huy giá trị di sản một cách bền vững.
Trong bối cảnh du lịch văn hóa, du lịch tâm linh ngày càng được nhiều du khách quan tâm, việc phát huy giá trị Đền Chầu Đệ Tứ cần được đặt trong mối liên kết với hệ thống di tích, danh thắng của Hà Trung và tỉnh Thanh Hóa. Khi các điểm đến được kết nối thành những hành trình có chiều sâu, du khách không chỉ đến để dâng hương, chiêm bái mà còn có cơ hội tìm hiểu lịch sử, kiến trúc, truyền thuyết, phong tục và đời sống văn hóa của cộng đồng địa phương.
Giữ di sản cho hôm nay và mai sau
Một di tích chỉ thực sự có sức sống khi những giá trị của nó được cộng đồng gìn giữ và trao truyền qua các thế hệ. Với Đền Chầu Đệ Tứ, việc bảo tồn không đơn thuần là giữ lại một công trình thờ tự, mà còn là gìn giữ ký ức văn hóa, tín ngưỡng và những câu chuyện đã được cộng đồng địa phương vun đắp qua hàng trăm năm.
Bởi vậy, bên cạnh việc tiếp tục đầu tư cơ sở hạ tầng, tôn tạo cảnh quan, nâng cao chất lượng phục vụ du khách, việc bảo tồn các giá trị văn hóa phi vật thể, tư liệu, truyền thuyết và thực hành tín ngưỡng gắn với di tích cũng có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Đây chính là phần “hồn” làm nên sức sống lâu bền của di sản.
