thơ kháng chiến

Thơ Thanh Hải phát triển theo đà trưởng thành của cách mạng miền Nam. Sau Những đồng chí trung kiên, ông có tiếp Huế mùa xuân, Dấu võng Trường Sơn. Dễ nhận thấy đề tài thơ ông mở rộng. Có thể tìm một dấu nối với giai đoạn thơ trước đó bằng mấy bài thơ ông viết trong dịp cùng Đoàn đại biểu Mặt trận dân tộc giải phóng miền Nam ra thăm miền Bắc năm 1962, sau một cuộc hành trình dài thăm nhiều nước bạn.

Bài thơ Những đồng chí trung kiên Thanh Hải viết từ năm 1952, về một cuộc chống càn ở Hướng Điền, đăng ở một tập thơ chung của Chi hội văn nghệ kháng chiến Liên khu Bốn, sau này được chọn làm tên chung cho tập thơ đầu tiên của ông in ở miền Bắc, năm 1962.

Nhu cầu sinh hoạt văn nghệ của nhân dân, và đòi hỏi xuất hiện những nhà thơ nhân dân – ấy là một đòi hỏi thường xuyên trong đời sống lao động và chiến đấu của quần chúng; nhưng sự thực có lúc mang tính chất cấp bách khác thường. Buổi đầu kháng chiến chống Pháp là lúc như thế. Khi cuộc sống đầy thiếu thốn gian khổ, nhưng lại bừng bừng khí thế đổi đời; khi sách vở giấy mực hiếm hoi, mà nhu cầu ca hát, phô diễn thì hầu như ai ai cũng có. Những đêm bập bùng lửa trại, tiền dân công, đơn bộ đội về làng, sinh hoạt tổ đội, mạn đàm, bình nghị, chia quả thực… Những câu hò nói đuổi nhau suốt lượt đoàn dân công tiếp vận, câu này gọi câu kia, như không dứt trong đêm trên đường ra hòa tuyến… Cộng đồng sáng tạo ấy là đặc điểm của thứ không khí ấy. Linh hoạt, gọn nhẹ, tìm đến ngay với cách nói quần chúng, ấy là ưu thế của thứ văn nghệ ấy. Không thể tách rời dấu ấn thời đại đó với đặc điểm và đóng góp nổi bật của một lớp nhà thơ như Trần Hữu Thung.

Quang Dũng - Dũng mà rất hiền, rất lành; tôi muốn dùng đến cả chữ lành để nói về ông mới thật sự đủ nghĩa và thỏa lòng. Vì hẳn chắc, cả cuộc đời, cho đến tuổi sáu mươi tám khi ông qua đời, ông chưa hề làm phiền ai, gây chuyện với ai. Ông cũng chưa hưởng được những gì ông xứng đáng được hưởng, không phải theo ý nguyện của ông - vì dường như chưa bao giờ ông thể hiện ý nguyện đó - mà với đóng góp của ông trong tư cách một nhà thơ, người đã có không ít những bài, những câu đẫm chất thơ và chất đời; người thuộc trong số không nhiều nhà thơ đã nói được một điều gì thật riêng và thật đáng giá cho nền thơ Việt Nam giữa thế kỷ XX của chúng ta.