Chỉ trong thời gian ngắn cuối tháng 3/2026, giá dầu Brent đã liên tục tăng mạnh, có phiên vượt 110 USD/thùng, tăng gần gấp đôi so với mức trung bình khoảng 60 USD/thùng của năm 2025 (EIA, 2026; Reuters, 2026a). Biến động này gắn chặt với căng thẳng địa chính trị tại Trung Đông, đặc biệt là xung đột giữa Mỹ, Israel và Iran – khu vực nắm giữ vai trò then chốt đối với nguồn cung năng lượng toàn cầu.
Trong nước, cơ quan điều hành đã phải liên tục sử dụng các công cụ chính sách để giữ ổn định thị trường. Tại kỳ điều hành ngày 26/3/2026, giá xăng RON95-III được điều chỉnh xuống còn 24.332 đồng/lít, thấp hơn đáng kể so với kỳ trước, cùng với việc triển khai các biện pháp tài khóa nhằm giảm áp lực chi phí cho nền kinh tế (Bộ Công Thương, 2026a). Những động thái này cho thấy Nhà nước không chỉ điều hành giá, mà thực chất đang xử lý một tình huống mang tính “khẩn cấp mềm” của nền kinh tế – xã hội.
Nhìn từ góc độ an ninh phi truyền thống, khủng hoảng xăng dầu hiện nay hội tụ đầy đủ các đặc trưng của một mối đe dọa phi quân sự nhưng có sức lan tỏa sâu rộng. Nó không chỉ tác động đến chi phí sản xuất, vận tải, tiêu dùng, mà còn có thể kích hoạt các phản ứng dây chuyền trong xã hội, từ tâm lý tích trữ, gián đoạn sinh hoạt đến gia tăng vi phạm pháp luật. Vì vậy, tiếp cận vấn đề xăng dầu chỉ dưới góc độ thị trường là chưa đủ; cần đặt nó trong tổng thể an ninh năng lượng – một trụ cột của an ninh phi truyền thống trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay.
Xăng dầu – “huyết mạch” của nền kinh tế và cấu phần của an ninh phi truyền thống
An ninh phi truyền thống là khái niệm phản ánh các thách thức không mang tính quân sự nhưng có khả năng gây bất ổn sâu rộng đối với quốc gia. Trong đó, an ninh năng lượng giữ vai trò đặc biệt quan trọng, bởi nó gắn trực tiếp với hoạt động sản xuất, lưu thông và đời sống dân sinh.
Theo các nghiên cứu quốc tế, chi phí năng lượng, trong đó xăng dầu giữ vai trò chủ đạo, ảnh hưởng tới 70 - 80% chi phí logistics và có tác động trực tiếp đến khoảng 3,5 - 4% rổ CPI của Việt Nam (World Bank, 2023). Điều này có nghĩa là mỗi biến động giá xăng dầu đều có khả năng lan tỏa đến toàn bộ nền kinh tế.
Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng đã nhấn mạnh yêu cầu bảo đảm an ninh năng lượng trong tổng thể chiến lược an ninh quốc gia, đồng thời yêu cầu chủ động ứng phó với các thách thức an ninh phi truyền thống ngày càng gia tăng (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2026). Đây không chỉ là định hướng chính trị, mà còn là yêu cầu thực tiễn đặt ra trong bối cảnh biến động toàn cầu hiện nay.
Khủng hoảng xăng dầu: Từ biến động địa chính trị đến áp lực nội tại
Thị trường dầu mỏ thế giới trong giai đoạn 2025–2026 đã chứng kiến sự đảo chiều rõ rệt. Nếu năm 2025, giá dầu duy trì ở mức thấp do dư cung, thì bước sang năm 2026, giá đã tăng vọt lên trên 100 USD/thùng trong thời gian ngắn. Đáng chú ý, có những phiên giao dịch giá dầu tăng 5 - 8% chỉ trong một ngày, phản ánh mức độ nhạy cảm cực cao của thị trường trước các yếu tố địa chính trị (Reuters, 2026b).
Nguyên nhân cốt lõi không nằm ở cung - cầu thông thường, mà ở nguy cơ gián đoạn nguồn cung từ Trung Đông - khu vực cung cấp khoảng 30% sản lượng dầu toàn cầu. Eo biển Hormuz, nơi vận chuyển khoảng 20% lượng dầu thế giới, đang đối mặt với rủi ro an ninh nghiêm trọng, khiến “phí rủi ro địa chính trị” được cộng trực tiếp vào giá dầu (IEA, 2025).
Trong bối cảnh đó, Việt Nam chịu tác động gần như tức thời. Theo Bộ Công Thương, nhu cầu xăng dầu trong nước khoảng 20-22 triệu tấn/năm; hai nhà máy lọc dầu Dung Quất và Nghi Sơn chỉ đáp ứng khoảng 70% nhu cầu, phần còn lại phải nhập khẩu (Bộ Công Thương, 2025). Điều này cho thấy mức độ phụ thuộc nhất định vào thị trường quốc tế.
Thực tế đã chứng minh, khi nguồn cung bị gián đoạn hoặc cơ chế vận hành gặp trục trặc, thị trường trong nước có thể rơi vào trạng thái bất ổn. Giai đoạn 2022-2023, nhiều cửa hàng xăng dầu tại các đô thị lớn đã phải đóng cửa hoặc bán nhỏ giọt, không phải vì thiếu hàng tuyệt đối, mà do đứt gãy trong khâu phân phối và chiết khấu. Đây là biểu hiện rõ ràng của một hệ thống chưa có khả năng “chịu sốc” cao.
Những điểm nghẽn cấu trúc của an ninh xăng dầu
Thứ nhất, năng lực dự trữ còn hạn chế. Tổng mức dự trữ xăng dầu của Việt Nam hiện mới tương đương khoảng 20-30 ngày tiêu thụ, trong khi tiêu chuẩn quốc tế của các nước OECD là tối thiểu 90 ngày (IEA, 2025). Khoảng cách này phản ánh rõ sự thiếu hụt “vùng đệm an ninh”. Thứ hai, độ phụ thuộc nhập khẩu khoảng 30% khiến thị trường dễ bị tổn thương trước các cú sốc toàn cầu. Khi giá dầu thế giới tăng mạnh hoặc nguồn cung bị gián đoạn, khả năng tự điều tiết của Việt Nam bị hạn chế. Thứ ba, hệ thống phân phối còn nhiều tầng nấc, cơ chế chiết khấu chưa hợp lý, dẫn đến tình trạng doanh nghiệp bán lẻ thiếu động lực duy trì hoạt động trong điều kiện giá biến động. Thứ tư, hệ thống chưa có khả năng phản ứng nhanh trước các sự cố nội tại. Việc Nhà máy lọc dầu Nghi Sơn từng giảm công suất đã lập tức gây thiếu hụt cục bộ, cho thấy tính dễ tổn thương của hệ thống.
Khủng hoảng xăng dầu và nguy cơ an ninh phi truyền thống
Khủng hoảng xăng dầu trước hết tạo ra áp lực lên ổn định kinh tế vĩ mô. Giá xăng tăng kéo theo chi phí vận tải, sản xuất và tiêu dùng tăng, từ đó tác động đến lạm phát và tăng trưởng.
Ở cấp độ xã hội, biến động xăng dầu có thể dẫn đến tâm lý bất an, tích trữ, gây ra tình trạng khan hiếm cục bộ và gián đoạn sinh hoạt. Đáng chú ý hơn là nguy cơ gia tăng tội phạm. Thực tiễn cho thấy, khi thị trường biến động, các hành vi đầu cơ, găm hàng, buôn lậu và sản xuất xăng giả có xu hướng gia tăng.
Một ví dụ điển hình là chuyên án 920G do Công an tỉnh Đồng Nai triệt phá, liên quan đến đường dây buôn lậu hơn 200 triệu lít xăng, với tổng giá trị lên tới hàng nghìn tỷ đồng (Chính phủ Việt Nam, 2024). Đây không chỉ là hành vi vi phạm pháp luật đơn thuần, mà còn là sự xâm hại nghiêm trọng đến an ninh kinh tế.
Một ví dụ khác là vụ án xảy ra tại Công ty Xuyên Việt Oil, liên quan đến sai phạm trong quản lý và điều hành xăng dầu, với số tiền bị thất thoát và thu hồi lên tới hàng nghìn tỷ đồng (Bộ Công an, 2024). Vụ án này cho thấy, nếu cơ chế quản lý có lỗ hổng, thì khủng hoảng không chỉ đến từ bên ngoài, mà còn phát sinh từ chính nội tại hệ thống.
Ở cấp độ cao hơn, xăng dầu là yếu tố thiết yếu đối với giao thông, sản xuất và quốc phòng. Bất kỳ sự gián đoạn nào cũng có thể ảnh hưởng trực tiếp đến năng lực vận hành của toàn bộ nền kinh tế và hệ thống quốc gia.
Dự báo xu hướng và yêu cầu đặt ra
Theo dự báo của EIA, giá dầu trong năm 2026 có thể duy trì ở mức cao trong ngắn hạn (90-110 USD/thùng), trước khi giảm dần nếu tình hình địa chính trị được cải thiện (EIA, 2026). Tuy nhiên, trong kịch bản xấu, giá có thể tăng lên tới 130 USD/thùng nếu xung đột leo thang (Goldman Sachs, 2026). Điều này cho thấy, rủi ro từ khủng hoảng xăng dầu còn kéo dài và khó lường, đòi hỏi Việt Nam phải có cách tiếp cận chủ động hơn.
Giải pháp bảo đảm an ninh xăng dầu
Trước hết, cần hoàn thiện thể chế điều hành theo hướng linh hoạt, minh bạch và phù hợp với cơ chế thị trường, đồng thời bảo đảm vai trò điều tiết hiệu quả của Nhà nước trong những tình huống biến động bất thường. Cơ chế điều hành không chỉ dừng ở việc kiểm soát giá mà phải hướng tới quản trị rủi ro tổng thể, gắn với dự báo sớm và phản ứng nhanh.
Thứ hai, cần nâng cao năng lực dự trữ, từng bước đạt mục tiêu 60-90 ngày tiêu thụ, coi đây là “lá chắn chiến lược” giúp nền kinh tế chống chịu trước các cú sốc từ bên ngoài, tránh bị động trong điều hành.
Thứ ba, đa dạng hóa nguồn cung, mở rộng đối tác nhập khẩu, đồng thời phát triển năng lực tự chủ trong nước để giảm phụ thuộc vào một số thị trường truyền thống.
Thứ tư, nâng cao năng lực dự báo và quản trị rủi ro, ứng dụng dữ liệu lớn, trí tuệ nhân tạo trong phân tích thị trường nhằm kịp thời phát hiện các dấu hiệu bất ổn.
Thứ năm, tăng cường vai trò của lực lượng Công an trong đấu tranh với các hành vi buôn lậu, gian lận thương mại, đầu cơ, găm hàng, qua đó bảo đảm kỷ cương thị trường.
Thứ sáu, đẩy mạnh công tác truyền thông, minh bạch thông tin, định hướng dư luận xã hội nhằm hạn chế tâm lý hoang mang, tích trữ, góp phần giữ ổn định thị trường.
Tóm lại, khủng hoảng xăng dầu hiện nay cho thấy rõ một thực tế: trong thế giới hiện đại, các yếu tố kinh tế ngày càng gắn chặt với an ninh quốc gia. Xăng dầu không chỉ là hàng hóa, mà đã trở thành một yếu tố chiến lược. Vì vậy, chuyển từ tư duy quản lý thị trường sang tư duy an ninh, tiếp cận xăng dầu dưới góc độ an ninh phi truyền thống, là yêu cầu cấp thiết để bảo đảm ổn định và phát triển bền vững của đất nước.
