Năm học mới bắt đầu cũng là thời điểm những yêu cầu về đổi mới giáo dục được đặt ra rõ hơn. Bên cạnh việc chuẩn bị trường lớp, đội ngũ, sách giáo khoa, một vấn đề lâu nay vẫn cần được giải quyết là làm sao để việc dạy, học và đánh giá đi vào thực chất, hạn chế tình trạng chạy theo những con số đẹp.
Yêu cầu chấn chỉnh bệnh thành tích, gian lận trong học tập và thi cử vì thế không chỉ dừng ở việc siết chặt một kỳ thi hay xử lý những trường hợp vi phạm. Điều quan trọng hơn là thay đổi cách nhìn về kết quả học tập: điểm số trước hết phải cho thấy học sinh đang có những năng lực gì và còn thiếu những gì.
Điểm số cần phản ánh đúng người học
Trong nhiều năm, điểm số vẫn là một trong những căn cứ quan trọng để đánh giá học sinh. Một bài kiểm tra tốt có thể tạo động lực cho người học, nhưng nếu những con số ấy không phản ánh đúng năng lực, chính học sinh lại là người khó nhận ra những khoảng trống của mình.
Một học sinh đạt điểm cao chưa chắc đã hiểu sâu kiến thức, cũng như một kết quả chưa cao không có nghĩa em không có khả năng. Mỗi người có điểm mạnh, điểm yếu và tốc độ tiến bộ khác nhau. Vì vậy, điều cần thiết không phải là tìm cách để tất cả học sinh có những bảng điểm giống nhau, mà là giúp các em biết mình đang ở đâu và cần cố gắng như thế nào.
Nếu một kết quả chưa đạt yêu cầu được giải quyết bằng cách nâng điểm, vấn đề thực tế vẫn còn nguyên. Nhưng nếu từ kết quả đó, giáo viên và nhà trường tìm được nguyên nhân, có biện pháp hỗ trợ phù hợp, điểm số sẽ thực sự có ý nghĩa đối với quá trình học tập.
Đánh giá đúng vì thế không phải là chấm nghiêm hơn để tạo ra nhiều điểm thấp. Mục đích cuối cùng vẫn là giúp học sinh tiến bộ. Một em chưa theo kịp cần được phụ đạo, hỗ trợ và có thêm cơ hội khắc phục những phần kiến thức còn thiếu, thay vì chỉ thay đổi con số trên bảng điểm.
Tinh thần này cũng được đặt ra trong yêu cầu đổi mới giáo dục thời gian gần đây, khi việc chấn chỉnh bệnh thành tích, tình trạng nâng điểm, làm đẹp học bạ và gian lận trong học tập, thi cử được nhấn mạnh. Đổi mới không chỉ nằm ở chương trình hay phương pháp giảng dạy mà còn ở cách nhìn nhận kết quả của người học.
Khi áp lực thành tích làm méo kết quả
Bệnh thành tích không phải lúc nào cũng bắt đầu từ một hành vi gian lận lớn. Nhiều khi, áp lực được hình thành từ cả một quá trình.
Phụ huynh mong con có điểm cao. Học sinh muốn có học bạ đẹp để tăng cơ hội lựa chọn trường. Giáo viên quan tâm đến kết quả của lớp, trong khi nhà trường cũng phải đối mặt với những chỉ tiêu và yêu cầu về thi đua.
Khi những con số đẹp trở thành mục tiêu, việc đánh giá rất dễ bị tác động.
Một sự “nới tay” trong từng bài kiểm tra, một cách làm tròn có lợi hay việc điều chỉnh kết quả để đạt một tỷ lệ nhất định, nếu diễn ra ở nhiều khâu, có thể khiến khoảng cách giữa điểm số và năng lực thực tế ngày càng lớn.
Điều đáng nói là không thể chỉ yêu cầu giáo viên đánh giá trung thực mà vẫn duy trì những áp lực buộc họ phải tạo ra kết quả đẹp. Nếu một giáo viên cho điểm đúng thực chất nhưng lại bị coi là làm giảm thành tích của lớp hoặc nhà trường, trong khi những con số đẹp luôn được ưu tiên, người trung thực rất dễ trở thành người chịu thiệt.
Vì vậy, muốn thay đổi bệnh thành tích cần nhìn vào cả cách quản lý và đánh giá nhà trường. Chất lượng giáo dục không nên chỉ được nhìn qua tỷ lệ học sinh khá, giỏi, tỷ lệ lên lớp hay những thành tích thi đua. Sự tiến bộ của người học, khả năng hỗ trợ học sinh còn yếu, môi trường giáo dục và sự trung thực trong đánh giá cũng là những yếu tố cần được coi trọng.
Năm học mới cũng đặt ra yêu cầu chuyển từ việc quan tâm nhiều đến số lượng công việc đã làm sang nhìn vào kết quả thực tế. Với giáo dục, kết quả đó trước hết phải được thể hiện ở sự tiến bộ của học sinh và những thay đổi thực chất trong từng nhà trường.
Điểm số không phải là đích đến
Câu chuyện đánh giá học sinh không chỉ dừng lại ở một năm học hay một kỳ thi.
Nếu kết quả học tập không phản ánh đúng năng lực, những bước tiếp theo trong tuyển sinh, đào tạo và lựa chọn con người cũng có thể bị ảnh hưởng. Một học bạ đẹp nhưng không đi cùng kiến thức, kỹ năng và khả năng làm việc thực tế sẽ tạo ra khoảng cách giữa bằng cấp và năng lực.
Nhìn rộng hơn, đây cũng là câu chuyện của chất lượng nguồn nhân lực.
Giáo dục không chỉ hướng tới những học sinh có điểm số cao, mà cần chuẩn bị cho các em khả năng tự học, tư duy độc lập, giải quyết vấn đề và thích ứng với những thay đổi khi bước vào cuộc sống.
Muốn có những năng lực đó, học sinh trước hết cần được nhìn nhận đúng.
Một kết quả chưa tốt không phải là điều đáng xấu hổ nếu từ đó người học nhận ra mình cần cố gắng ở đâu. Một điểm số cao cũng chỉ thực sự có giá trị khi nó được tạo nên từ quá trình học tập và năng lực của chính học sinh.
Năm học mới sẽ còn nhiều việc phải làm để những yêu cầu về đổi mới giáo dục trở thành kết quả cụ thể. Nhưng có lẽ, một thay đổi quan trọng có thể bắt đầu từ cách nhìn đơn giản hơn: không chạy theo việc tạo ra những bảng điểm đẹp bằng mọi giá, mà nhìn vào sự tiến bộ thật của từng người học.
Khi học sinh được đánh giá đúng năng lực của mình, các em có cơ hội hiểu rõ điểm mạnh, điểm yếu và con đường cần đi tiếp. Giáo viên có thêm cơ sở để hỗ trợ, còn nhà trường cũng có thể nhận diện chính xác hơn những vấn đề cần thay đổi.
Suy cho cùng, giáo dục không cần những con số đẹp hơn thực tế. Điều cần hơn là mỗi học sinh được nhìn nhận đúng để có thể tiến bộ bằng chính năng lực của mình.
