Lễ hội Đền Thanh Liệt với hệ thống nghi lễ đặc sắc, đặc biệt là không gian thực hành trên sông, lễ hội không chỉ góp phần bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể mà còn khẳng định vai trò trung tâm của cộng đồng trong việc gìn giữ và phát huy giá trị di sản trong bối cảnh hiện đại.
Tọa lạc ven sông Lam, tại khu vực Ngã ba Phủ – nơi hợp lưu của sông Lam và sông La, Đền Thanh Liệt (xã Hưng Nguyên Nam, tỉnh Nghệ An) từ lâu đã là trung tâm sinh hoạt tín ngưỡng quan trọng của cư dân miền sông nước. Hình thành từ cuối thời Hậu Lê, ngôi đền gắn liền với quá trình khai cơ lập làng, mở đất và thích ứng với môi trường tự nhiên của cộng đồng cư dân ven sông. Trải qua nhiều thế kỷ, nơi đây không chỉ lưu giữ dấu tích lịch sử mà còn tích tụ chiều sâu văn hóa, trở thành điểm tựa tinh thần bền vững của người dân địa phương.
Hệ thống thờ tự tại đền phản ánh rõ nét tín ngưỡng dân gian vùng sông nước, với sự hiện diện của các vị thần thuộc thủy phủ như Long Vương, Hà Bá, cùng các nhân thần có công với dân, với nước. Sự kết hợp giữa yếu tố tự nhiên và yếu tố lịch sử đã tạo nên một cấu trúc tín ngưỡng đặc trưng, thể hiện cách con người lý giải và ứng xử với môi trường sống. Trong bối cảnh thiên nhiên nhiều biến động, tín ngưỡng ấy không chỉ là niềm tin tâm linh mà còn là phương thức củng cố tinh thần, gắn kết cộng đồng và duy trì trật tự xã hội truyền thống.
Từ nền tảng đó, Lễ hội Đền Thanh Liệt được hình thành và phát triển như một tất yếu của đời sống văn hóa cộng đồng. Khác với những lễ hội mang tính trình diễn, lễ hội nơi đây gắn chặt với sinh kế, đặc biệt là nghề khai thác thủy sản của cư dân vùng hạ lưu sông Lam. Những nghi lễ cầu ngư, cầu an, cầu mùa… không chỉ phản ánh nhu cầu tín ngưỡng mà còn thể hiện khát vọng về một môi trường tự nhiên thuận lợi, nguồn lợi dồi dào và cuộc sống ổn định. Ông Nguyễn Văn Khôi, một ngư dân lâu năm tại địa phương, chia sẻ: “Đối với chúng tôi, lễ hội không chỉ là đi lễ mà còn là dịp gửi gắm ước mong một năm sông nước thuận hòa, đánh bắt thuận lợi. Những nghi lễ từ xa xưa đến nay vẫn được giữ gìn, vì đó là niềm tin và cũng là nét văn hóa của người dân vùng sông nước.”
Năm 2026, lễ hội diễn ra vào ngày 23 và 24/3 (tức ngày 5 và 6/2 âm lịch), với đầy đủ các nghi lễ truyền thống như mộc dục, yết cáo, rước, đại tế và lễ tạ. Điểm nổi bật là các nghi thức được tổ chức đồng bộ, chuẩn hóa theo hướng bảo tồn nguyên gốc, hạn chế tối đa yếu tố lai tạp, bảo đảm tính trang nghiêm và giá trị truyền thống của lễ hội. Không gian thực hành trên sông Lam tiếp tục được gìn giữ, với các nghi lễ rước thủy, chiêu nghinh, tế lễ, cầu yên, tống long chu… diễn ra bài bản, tạo nên một chỉnh thể văn hóa đặc sắc gắn với môi trường sông nước.
Trong tổng thể đó, nghi lễ rước Hến giữ vị trí đặc biệt, phản ánh rõ nét mối liên hệ giữa văn hóa và sinh kế. Là sản vật gắn bó mật thiết với đời sống cư dân địa phương, hến không chỉ mang giá trị kinh tế mà còn trở thành biểu tượng văn hóa trong lễ hội. Việc dâng lễ và thả vật phẩm xuống sông thể hiện ước vọng về sự sinh sôi của nguồn lợi thủy sản, đồng thời bày tỏ lòng tri ân đối với các lực lượng siêu nhiên đã che chở cho cộng đồng. Đây là minh chứng sinh động cho sự gắn kết hữu cơ giữa đời sống vật chất và đời sống tinh thần trong văn hóa dân gian.
Bên cạnh phần lễ trang nghiêm, phần hội diễn ra sôi nổi với các hoạt động như văn nghệ, thể thao các trò chơi dân gian, trưng bày các gian hàng sản phẩm OCOP địa phương… Không chỉ tạo không khí vui tươi, những hoạt động này còn góp phần tái hiện đời sống lao động, củng cố sự gắn kết cộng đồng và tạo môi trường trao truyền các giá trị văn hóa truyền thống.
Chia sẻ về không khí lễ hội, bà Nguyễn Thị Thuận xóm xuân Lam, xã Hưng Nguyên Nam ( Nghệ An ) cho biết : “Lễ hội Đền Thanh Liệt là dịp để bà con hướng về cội nguồn, cầu mong một năm mưa thuận gió hòa, làm ăn thuận lợi. Ai đi làm ăn xa cũng cố gắng thu xếp về tham gia, bởi đây là nét văn hóa không thể thiếu của quê hương.
Điểm đáng chú ý là, trong bối cảnh nhiều lễ hội truyền thống đang đứng trước nguy cơ bị biến đổi, Lễ hội Đền Thanh Liệt xã Hưng Nguyên Nam (Nghệ An) vẫn giữ được tính nguyên bản trong thực hành. Vai trò chủ thể của cộng đồng được phát huy rõ nét, từ khâu chuẩn bị đến tổ chức nghi lễ. Chính người dân là lực lượng trực tiếp gìn giữ, trao truyền và làm sống động di sản trong đời sống hằng ngày. Đây cũng là yếu tố then chốt bảo đảm cho sự bền vững của di sản văn hóa phi vật thể.
Trao đổi về công tác tổ chức, đồng chí Hoàng Thị Hoài Thanh – Phó Chủ tịch UBND xã Hưng Nguyên Nam nhấn mạnh: “Địa phương xác định Lễ hội Đền Thanh Liệt không chỉ là hoạt động văn hóa – tín ngưỡng mà còn là di sản văn hóa phi vật thể cần được bảo tồn, phát huy bền vững. Vì vậy, công tác tổ chức năm nay tập trung vào việc giữ gìn các nghi lễ truyền thống, nâng cao ý thức cộng đồng trong bảo vệ di sản, đồng thời gắn với xây dựng môi trường lễ hội văn minh, an toàn, giàu bản sắc.”
Việc lễ hội được ghi danh vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2018 không chỉ là sự ghi nhận mà còn đặt ra yêu cầu cao hơn trong công tác bảo tồn và phát huy giá trị. Thực tiễn từ Lễ hội Đền Thanh Liệt cho thấy, bảo tồn di sản chỉ thực sự hiệu quả khi gắn với cộng đồng, tôn trọng không gian văn hóa nguyên gốc và đặt trong mối quan hệ hài hòa với phát triển kinh tế – xã hội.
Lễ hội năm 2026 vì thế không chỉ là một sự kiện văn hóa mà còn là minh chứng sinh động cho hướng tiếp cận đúng đắn trong bảo tồn di sản: lấy cộng đồng làm trung tâm, giữ gìn giá trị cốt lõi và phát huy trong đời sống đương đại. Qua đó, những giá trị văn hóa đặc sắc của vùng đất Hưng Nguyên Nam ( Nghệ An) tiếp tục được lan tỏa, góp phần làm giàu thêm bản sắc văn hóa dân tộc trong tiến trình phát triển.
