Công trình là di tích lịch sử – văn hóa cấp thành phố, được Thành phố Hà Nội đầu tư kinh phí theo kế hoạch bảo tồn di sản, đánh dấu một sự kiện có ý nghĩa sâu sắc không chỉ đối với con cháu dòng họ Đồng mà còn với cộng đồng dân cư địa phương.
Việc khánh thành nhà thờ đúng vào ngày húy nhật Tổ phụ của dòng họ tạo nên sự giao hòa đặc biệt giữa quá khứ và hiện tại, giữa ký ức lịch sử và đời sống đương đại. Trong bối cảnh xã hội hiện nay, khi yêu cầu phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao ngày càng được đặt ra cấp thiết, câu chuyện về dòng họ Đồng và truyền thống khoa bảng trên đất Đông Ngàn gợi mở nhiều suy ngẫm về vai trò của di sản văn hóa trong việc bồi đắp nền tảng tinh thần, đạo đức và tri thức cho con người.
Đất Đông Ngàn và sự hình thành truyền thống khoa bảng dòng họ
Đông Ngàn là vùng đất cổ phía Bắc Thăng Long xưa, nơi hội tụ các tuyến giao thương đường thủy quan trọng, các làng nghề thủ công tinh xảo và những cộng đồng cư dân gắn bó lâu đời với nông nghiệp, thương nghiệp và học hành. Trong tiến trình lịch sử, vùng đất này không chỉ nổi tiếng bởi sự trù phú mà còn được biết đến như một không gian văn hóa giàu truyền thống hiếu học, nơi nhiều dòng họ khoa bảng đã hình thành và để lại dấu ấn bền sâu.
Làng Thiết Ứng là một trong những làng cổ tiêu biểu của vùng Đông Ngàn. Từ nhiều thế kỷ trước, nơi đây đã là bến sông sầm uất, là điểm giao thoa giữa sinh kế làng nghề và đời sống tinh thần phong phú của cư dân Bắc Bộ. Chính trong môi trường ấy, truyền thống trọng học vấn, trọng nhân cách được hun đúc qua nhiều thế hệ, tạo điều kiện cho sự xuất hiện của các dòng họ trí thức, trong đó có dòng họ Đồng.
Theo gia phả cổ, dòng họ Đồng có nguồn gốc từ vùng Tư Nông (Thái Nguyên). Trải qua nhiều thế hệ sinh sống, đến đời thứ tám, dòng họ di cư về vùng Đông Ngàn, chọn Thiết Ứng làm nơi định cư lâu dài. Cuộc di cư ấy không chỉ là sự dịch chuyển địa lý, mà còn là quá trình hòa nhập, bám rễ và gắn bó bền chặt với cộng đồng làng xã.
Tại Thiết Ứng, họ Đồng cùng các dòng họ khác chung tay xây dựng đời sống kinh tế, văn hóa và tín ngưỡng của làng. Dòng họ không tồn tại như một thực thể biệt lập, mà luôn đặt mình trong chỉnh thể cộng đồng, góp phần định hình bản sắc văn hóa làng quê. Chính sự gắn bó ấy đã tạo nền tảng để các giá trị gia tộc được lan tỏa, trở thành tài sản tinh thần chung của cộng đồng, trong đó truyền thống hiếu học và đạo lý làm người được coi là giá trị cốt lõi.
Tiến sĩ Đồng Nhân Phái và không gian kết tinh giá trị hiếu học
Dấu ấn rực rỡ nhất của dòng họ Đồng trên đất Đông Ngàn gắn liền với Tiến sĩ Đồng Nhân Phái, nhân vật tiêu biểu của truyền thống khoa bảng triều Lê Trung Hưng. Sinh năm 1580, trong bối cảnh Nho học giữ vai trò trụ cột của nhà nước phong kiến, ông đã miệt mài đèn sách, vượt qua nhiều kỳ thi khắt khe để đỗ Tiến sĩ Đệ nhị Giáp năm 1628, khi đã 48 tuổi.
Con đường khoa bảng của Đồng Nhân Phái là minh chứng sinh động cho tinh thần bền bỉ, ý chí vượt khó và niềm tin vào giá trị của học vấn. Sau khi đỗ đạt, ông được triều đình trọng dụng, từng đảm nhiệm nhiều chức vụ quan trọng và thăng đến chức Thượng thư. Trong ký ức của dân làng và tư liệu gia tộc, ông được nhắc đến như một vị quan thanh liêm, mẫn cán, luôn đặt lợi ích quốc gia và quê hương lên trên lợi ích cá nhân.
Điều đáng trân trọng hơn cả là, dù ở địa vị cao trong triều đình, Đồng Nhân Phái vẫn giữ lối sống giản dị, khiêm nhường. Nhân cách ấy không chỉ tạo nên uy tín cá nhân, mà còn trở thành chuẩn mực đạo đức, được con cháu dòng họ và người dân làng Thiết Ứng noi theo qua nhiều thế hệ.
Nhà thờ họ Đồng được xây dựng bằng chính kinh phí do Tiến sĩ Đồng Nhân Phái tích góp trong những năm làm quan. Trái với địa vị xã hội của người dựng nên công trình, kiến trúc nhà thờ mang dáng vẻ mộc mạc, giản dị, sử dụng vật liệu truyền thống, kết cấu nhỏ gọn, không phô trương. Sự giản dị ấy phản ánh rõ triết lý sống của một nhà nho chân chính: Coi trọng giá trị tinh thần hơn hình thức bên ngoài.
Trong không gian thờ tự hiện còn lưu giữ nhiều di vật quý như hoành phi đề bốn chữ “Lê triều Tiến sĩ”, chuông cổ, đồ thờ truyền thống và bia đá sao y văn bia tại Văn Miếu – Quốc Tử Giám. Những hiện vật này không chỉ có giá trị lịch sử – mỹ thuật, mà còn là biểu tượng trực quan của truyền thống hiếu học, tôn sư trọng đạo, góp phần giáo dục thế hệ trẻ về ý nghĩa của tri thức và nhân cách.
Từ di sản dòng họ đến bài học phát triển nguồn nhân lực hôm nay
Nhà thờ họ Đồng không tồn tại đơn lẻ, mà là một bộ phận quan trọng trong quần thể di tích gồm đình, chùa, nhà văn chỉ và các thiết chế văn hóa khác của làng Thiết Ứng. Trong đời sống tín ngưỡng và sinh hoạt văn hóa, nhà thờ họ vừa là không gian thờ tự gia tộc, vừa là nơi giáo dục truyền thống cho cộng đồng.
Hằng năm, vào các dịp lễ trọng, không chỉ con cháu họ Đồng mà đông đảo người dân làng cùng tham gia dâng hương, tưởng niệm. Những nghi lễ ấy đã vượt ra khỏi phạm vi gia tộc, trở thành sinh hoạt văn hóa chung, góp phần củng cố sự gắn kết cộng đồng và duy trì mạch chảy văn hóa làng quê qua nhiều thế hệ.
Việc đại tu, tôn tạo Nhà thờ họ Đồng bằng nguồn kinh phí đầu tư của Thành phố Hà Nội thể hiện sự quan tâm của Nhà nước đối với di sản văn hóa cơ sở. Quá trình trùng tu được triển khai trên nền móng cũ, tuân thủ nguyên tắc bảo tồn yếu tố gốc, kết hợp hài hòa giữa yêu cầu kỹ thuật hiện đại và giá trị truyền thống. Lễ khánh thành diễn ra trong không khí trang nghiêm, ấm cúng, đúng với tinh thần giản dị mà Tiến sĩ Đồng Nhân Phái từng gửi gắm.
Từ câu chuyện dòng họ Đồng, có thể rút ra nhiều bài học giá trị cho công cuộc phát triển nguồn nhân lực hiện nay. Trước hết là bài học về hiếu học, về ý chí bền bỉ và tinh thần vượt khó trong học tập. Quan trọng hơn, đó là bài học về nhân cách, đạo đức và trách nhiệm xã hội, những yếu tố làm nên giá trị bền vững của con người.
Trong xã hội hiện đại, khi tri thức và công nghệ phát triển nhanh chóng, việc bồi đắp nền tảng đạo đức và tinh thần phụng sự cộng đồng càng trở nên quan trọng. Di sản khoa bảng của dòng họ Đồng cho thấy, phát triển con người không chỉ là trang bị kỹ năng, mà còn là nuôi dưỡng nhân cách và khát vọng cống hiến.
Giữ gìn di sản không phải để hoài niệm quá khứ, mà để tạo điểm tựa cho tương lai. Khi biết trân trọng cội nguồn, con người sẽ có đủ bản lĩnh và trí tuệ để đi xa hơn trên con đường phát triển. Đó cũng chính là thông điệp bền vững mà câu chuyện dòng họ Đồng gửi tới xã hội hôm nay.
