Đổi mới phương pháp giảng dạy trong kỷ nguyên số

Những thách thức của giáo dục Việt Nam trong kỷ nguyên AI

Trong bối cảnh toàn cầu hóa đang bùng nổ công nghệ trí tuệ nhân tạo (AI), chúng ta được chứng kiến một cuộc cách mạng chuyển đổi mạnh mẽ về cả con người, công việc và học tập. Đây được coi là cuộc cách mạng công nghiệp thứ tư với những trụ cột chính là AI, big data, robot và công nghệ sinh học. Sự phát triển này đã đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc đổi mới phương pháp giảng dạy và học của nền giáo dục.

Yêu cầu đặt ra không chỉ là áp dụng công nghệ vào việc dạy và học mà mục tiêu sâu xa hơn là tái định nghĩa những giá trị, cách thức cũng như bản chất của giáo dục trong thời đại kỷ nguyên số phát triển mạnh mẽ.

Tại Việt Nam, những thách thức ấy càng hiện hữu rõ ràng hơn khi một mặt chúng ta phải “đuổi kịp” với những chuyển đổi số toàn diện trong giáo dục. Mặc khác cần phải duy trì và phát huy được bản sắc dân tộc, truyền thống văn hoá để không bị lu mờ trước “cơn bão” công nghệ.

Bên cạnh đó, không khó để nhân ra rằng mô hình giáo dục truyền thống đang dần bộc lộ một số yếu điểm như việc dạy học vẫn thiên về nặng kiến thức, mà quên đi mất năng lực giải quyết vấn đề, tư duy phản biện, sáng tạo là những yếu tố mà AI đang làm rất tốt.

Ngay cả đến bậc giáo dục đại học và dạy nghề cũng chưa “chuyển mình” hoàn toàn khi ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI), big data, trong khi thị trường lao động ngày càng đòi hỏi yêu cầu cao về công nghệ. Không khó để bắt gặp trường hợp những người trẻ đi xin việc và đều nhận được chung một câu hỏi: “Bạn có biết sử dụng nền tảng AI, Chat GPT hay Gemini không?”...  

Chính điều này đã đặt ra yêu cầu thực tiễn cần phải giải quyết, làm thế nào để các mô hình sư phạm linh hoạt hơn, nhanh gọn hơn và ứng dụng được trí tuệ nhân tạo một cách hiệu quả.

Nâng cao kỹ năng sử dụng công nghệ số

Sự xuất hiện của AI đã trở thành một bước tiến vượt bậc để hỗ trợ thầy cô trong quá trình giảng dạy. Chúng ta có thể dễ dàng nhận thấy việc soạn bài, thiết kế tài liệu, đánh giá năng lực học sinh đã không còn mất nhiều thời gian khi có AI hỗ trợ đắc lực.

Ngoài ra, những công cụ như hệ thống gợi ý nội dung, chấm điểm tự động, trợ lý học tập ảo cũng là “cánh tay” hiệu quả giúp thầy cô tăng năng suất, tiết kiệm thời gian. Tuy nhiên, vì đây là những điều mới nên nhiều giáo viên vẫn chỉ dừng ở mức người dùng công cụ, biết thao tác, biết cách hoạt động nhưng chưa hiểu được bản chất cốt lõi để khai thác được hết các giá trị AI có thể mang lại.

Do vậy, giáo viên cần chủ động và nâng cao năng lực để nhìn nhận một cách toàn diện, hiểu được nguyên tắc hoạt động của trí tuệ nhân tạo. Mỗi cá nhân vẫn cần phải tư duy, hiểu được những thứ muốn truyền tải, thiết kế hoạt động học tập dựa trên dữ liệu học sinh và đánh giá kết quả học tập thông qua việc số hoá. Chỉ như vậy công nghệ mới thực sự trở thành trợ thủ đắc lực của giáo viên chứ không phải là thứ máy móc thông thường.

Thực tế cho thấy, hiện nay vẫn còn khoảng cách về năng lực số giữa các thế hệ giáo viên hay giữa các vùng. Trong khi những giáo viên trẻ tuổi nhanh chóng bắt kịp và áp dụng công nghệ một cách thành thạo, thì những giáo viên có tuổi lại ngại hơn trong việc chuyển đổi. Do đó, cần đưa ra những chính sách bồi dưỡng kịp thời, nhanh chóng để tạo ra môi trường công bằng và hỗ trợ giáo viên làm chủ công nghệ trong thời kỳ chuyển đổi số.

Trước những thách thức và cơ hội cần phải xác định việc phát triển năng lực số sẽ trở thành một phần yêu cầu đối với chuẩn nghề nghiệp của giáo viên. Tuy nhiên cần có kế hoạch triển khai cụ thể, hướng dẫn rõ ràng nếu muốn giáo viên sử dụng kỹ năng công nghệ một cách hiệu quả. 

Bên cạnh đó, cần có chính sách và ngân sách để triển khai việc nâng cao kỹ năng công nghệ cho giáo viên thông qua việc hình thành mạng lưới trung tâm hỗ trợ, tạo ra các hội nhóm để cùng nhau trao đổi, tiếp thu thêm các kiến thức đổi mới.

Vai trò dẫn dắt của người thầy giữa thời kỳ kỷ nguyên số

Sự xuất hiện của AI đã thay thế vai trò và chức năng của rất nhiều bộ phận, nhưng đối với nghề giáo AI sẽ khó thay thế được những cảm xúc, nhân cách cũng như bản lĩnh của người thầy đứng trên bục giảng. 

Mặc dù AI có thể cung cấp tri thức nhanh hơn con người, cho chúng ta hàng loạt kết quả đúng chỉ trong vài giây nhưng để trở thành người trực tiếp định hướng, tác động đến các thế hệ học sinh là điều mà AI khó có thể làm được và cũng không thể làm tốt như các thầy cô.

Trong thời đại có quá nhiều công nghệ mới ra đời, giáo viên lại mang trên vai thêm nhiều trọng trách, khi họ không chỉ chịu trách nhiệm dạy học mà còn phải dạy học sinh của mình cách sử dụng và ứng dụng công nghệ phù hợp tránh việc lạm dụng.

Họ chính là cầu nối để giúp học sinh hiểu rằng trí tuệ nhân tạo xuất hiện chỉ là một công cụ hỗ trợ, không thể thay thế tư duy và sáng tạo của người thật, việc thật. Học sinh tiếp thu công nghệ mới, sử dụng trí tuệ nhân tạo AI như một trợ thủ chứ không phải dựa vào hoàn toàn. Điều cơ bản chúng ta cần phải hiểu AI không phải con đường để biến chúng ta thành học sinh xuất sắc chỉ biết hoàn thành nhiệm vụ được giao.

Trong môi trường giáo dục số, cái khó chính là giữ vững được đạo đức nghề nghiệp của người thầy. Việc sử dụng công nghệ thông minh để hỗ trợ công việc không phải điều xấu nhưng cũng không thể vì thế mà dựa dẫm hoàn toàn vào công nghệ trí tuệ nhân tạo. Chúng ta phải nhớ, máy móc không thể thay thế hoàn toàn con người, mỗi bài giảng không chỉ có kiến thức mà còn là thực tiễn và cảm xúc để dẫn dắt những thế hệ học trò.

Giữa thời đại công nghệ số bùng nổ như hiện nay, việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo AI, các công cụ số hoá hỗ trợ cho việc giảng dạy là điều nên làm để mang lại hiệu quả và chất lượng ổn định. Xong, chúng ta cần phải nhận thức rõ việc bồi dưỡng năng lực, đạo đức nghề nghiệp cho thầy cô giáo chính là chìa khoá để ngành giáo dục Việt Nam vươn tầm thế giới, đào tạo ra những thế hệ phát triển trẻ toàn diện từ chuyên môn đến phẩm chất con người.