Trách nhiệm của doanh nghiệp và cơ quan bảo hiểm xã hội (BHXH) trong quá trình giải quyết chế độ là một trong những vấn đề được đặt ra tại dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật BHXH do Bộ Nội vụ chủ trì soạn thảo. Dự luật đang được Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội thẩm tra.
Theo phương án đề xuất, doanh nghiệp phải bảo đảm hồ sơ đề nghị hưởng chế độ của người lao động được gửi đúng thời hạn. Nếu nộp muộn, đơn vị phải có văn bản giải trình với cơ quan BHXH. Trường hợp sự chậm trễ gây thiệt hại đến quyền và lợi ích hợp pháp của người hưởng, doanh nghiệp phải bồi thường theo quy định pháp luật, trừ trường hợp lỗi thuộc về người thụ hưởng.
Trách nhiệm này không chỉ đặt ra với doanh nghiệp. Cơ quan BHXH cũng có thể phải bồi thường nếu giải quyết chế độ quá hạn và gây thiệt hại cho người dân, trừ trường hợp người thụ hưởng có lỗi. Việc bổ sung quy định nhằm làm rõ trách nhiệm của các bên trong quá trình thực hiện chính sách, thay vì chỉ dừng ở yêu cầu tiếp nhận hồ sơ, giải quyết chế độ và chi trả đúng hạn.
Giảm giấy tờ trong quá trình nhận và giải quyết chế độ
Bên cạnh trách nhiệm bồi thường, dự thảo đề xuất thay đổi cách thức cấp sổ BHXH theo hướng ưu tiên hoàn toàn bản điện tử. Bản giấy chỉ được cấp khi người tham gia có yêu cầu.
Theo cơ chế hiện hành, sổ BHXH tồn tại dưới cả hai hình thức giấy và điện tử. Sổ điện tử được tạo lập từ cơ sở dữ liệu bảo hiểm, gắn với mã số BHXH của từng cá nhân. Người tham gia có thể truy cập thông tin qua VssID, VNeID mức độ 2 hoặc email để phục vụ việc giải quyết các chế độ liên quan.
Nếu được thông qua, phương án mới sẽ giảm nhu cầu in ấn, cấp phát sổ giấy, đồng thời tạo cơ sở để các thủ tục được thực hiện trên môi trường số. Cơ quan giải quyết chế độ cũng không yêu cầu xuất trình sổ giấy khi người tham gia đã cung cấp sổ điện tử theo quy định hiện hành.
Một thủ tục khác được đề xuất nới lỏng là ủy quyền nhận lương hưu. Hiện văn bản ủy quyền có thời hạn tối đa 12 tháng kể từ ngày xác lập và phải được chứng thực theo quy định. Dự thảo muốn bỏ giới hạn thời gian này, chuyển việc ủy quyền sang thực hiện theo pháp luật dân sự.
Thay đổi được đưa ra trong bối cảnh cả nước có khoảng 3,4 triệu người hưởng lương hưu và trợ cấp, trong đó nhiều người tuổi cao, sức khỏe hạn chế hoặc không thuận tiện đi lại. Cơ quan BHXH có thể phối hợp khai thác dữ liệu dân cư, hộ tịch và các hệ thống thông tin liên quan để xác minh điều kiện thụ hưởng.
Cùng với đó, quy định về tài khoản nhận lương hưu và trợ cấp cũng được đề xuất điều chỉnh theo hướng sử dụng khái niệm rộng hơn là tài khoản của người thụ hưởng, thay vì giới hạn cách diễn đạt vào tài khoản mở tại ngân hàng thương mại hoặc chi nhánh ngân hàng nước ngoài hoạt động tại Việt Nam. Chính phủ sẽ quy định chi tiết việc thực hiện.
Bổ sung cơ chế bảo đảm mức hưởng khi nghỉ hưu
Về quyền lợi dài hạn, dự thảo đưa ra quy định chuyển tiếp đối với người đã tham gia BHXH trước khi luật sửa đổi có hiệu lực và có từ đủ 20 năm đóng BHXH bắt buộc trở lên. Theo đó, lương hưu hằng tháng của nhóm này được đề xuất bảo đảm không thấp hơn mức tham chiếu tại thời điểm giải quyết chế độ.
Nhóm dự kiến áp dụng khá rộng, gồm người lao động làm việc theo hợp đồng thuộc diện tham gia BHXH bắt buộc, cán bộ, công chức, viên chức, lực lượng vũ trang và một số chức danh quản lý doanh nghiệp, đại diện phần vốn, quản lý hợp tác xã theo quy định.
Quy định này được đề xuất trong bối cảnh Luật BHXH hiện hành đã giảm thời gian đóng tối thiểu để hưởng lương hưu từ 20 năm xuống 15 năm. Tuy nhiên, điều kiện về thời gian đóng không đồng nghĩa mọi người nghỉ hưu đều nhận cùng một mức tiền, bởi mức hưởng còn phụ thuộc thời gian tham gia và tiền lương làm căn cứ đóng BHXH.
Theo số liệu được cung cấp trong hồ sơ, cả nước có hơn 22,6 triệu người tham gia BHXH, trong đó hơn 20 triệu người tham gia bắt buộc và gần 2,6 triệu người tham gia tự nguyện.
Chưa thống nhất việc cho phép người lao động tự đóng quỹ hưu trí bổ sung
Một nội dung khác trong dự thảo vẫn còn ý kiến khác nhau là quyền trực tiếp tham gia bảo hiểm hưu trí bổ sung của người lao động. Theo cơ quan soạn thảo, quy định hiện nay khiến người lao động gặp khó khăn khi muốn tiếp tục đóng vào chương trình sau khi nghỉ việc hoặc chuyển đến doanh nghiệp không tham gia loại hình này. Dự thảo vì thế đề xuất cho phép cá nhân tự nguyện tham gia mà không bắt buộc phải thông qua người sử dụng lao động.
Tuy nhiên, Ủy ban Văn hóa và Xã hội đề nghị giữ nguyên quy định hiện hành do thông tin và đánh giá tác động chưa đầy đủ. Cơ quan thẩm tra cảnh báo khả năng cơ chế bị lợi dụng để huy động vốn từ người lao động, giảm nghĩa vụ thuế hoặc che giấu thông tin trong kê khai tài sản, thu nhập.
Hệ thống hưu trí bổ sung hiện có hơn 28.500 người tham gia, với tổng tài sản gần 2.300 tỷ đồng. Trong danh mục tài sản, trái phiếu Chính phủ chiếm gần 50%; tiền và tương đương tiền chiếm 8%; chứng chỉ quỹ đầu tư chứng khoán chiếm hơn 15%; khoản phải thu từ lãi và cổ tức chiếm 26,6%.
Các nội dung trên mới là đề xuất trong quá trình sửa đổi luật, chưa phải những quy định đã chính thức có hiệu lực. Việc tiếp thu, chỉnh lý dự thảo sẽ quyết định phương án cuối cùng đối với quyền lợi người hưởng lương hưu, người tham gia BHXH và trách nhiệm của các cơ quan, đơn vị liên quan.
