Đổi mới cơ chế bổ nhiệm giáo sư, phó giáo sư đang trở thành một trong những nội dung đáng chú ý trong quá trình hoàn thiện chính sách phát triển giáo dục đại học. Thay vì chủ yếu tập trung vào việc xem xét, công nhận ứng viên đạt tiêu chuẩn, định hướng mới đặt trọng tâm vào nhu cầu sử dụng, nhiệm vụ chuyên môn và hiệu quả đóng góp của đội ngũ học thuật tại từng cơ sở đào tạo.
Theo dự thảo Thông tư đang được Bộ Giáo dục và Đào tạo lấy ý kiến, các trường đại học sẽ được chủ động hơn trong tuyển chọn, bổ nhiệm giáo sư, phó giáo sư trên cơ sở tiêu chuẩn chung do Bộ quy định. Việc bổ nhiệm phải gắn với vị trí việc làm, cơ cấu nhân sự, nhiệm vụ giảng dạy, nghiên cứu và định hướng phát triển của nhà trường.
Tại hội nghị góp ý dự thảo, Thứ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo Phạm Quang Hưng nhấn mạnh, chỉ tiêu bổ nhiệm cần căn cứ vào quy mô, trình độ đào tạo, nhu cầu đào tạo sau đại học, hướng dẫn nghiên cứu sinh và năng lực nghiên cứu của từng cơ sở. Việc xác định số lượng cần linh hoạt theo ngành, nhóm ngành, tránh tình trạng bổ nhiệm tràn lan hoặc áp dụng một cơ chế cứng nhắc cho những lĩnh vực có đặc điểm khác nhau.
Thực tế, sự phân bố giáo sư, phó giáo sư giữa các ngành đào tạo hiện chưa đồng đều. Có lĩnh vực tập trung nhiều nhân lực học thuật trình độ cao, trong khi một số ngành đặc thù lại thiếu chuyên gia. GS.TS Hoàng Anh Tuấn, Hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội, cho rằng việc xác định chỉ tiêu theo ngành hoặc nhóm ngành sẽ giúp các trường cân đối đội ngũ phù hợp hơn. Trong đó, giáo sư không chỉ đảm nhiệm vai trò chuyên môn mà còn cần có năng lực dẫn dắt, định hướng nghiên cứu và phát triển các lĩnh vực liên ngành.
Chú trọng năng lực thực chất, không chạy theo thành tích
Một điểm đáng chú ý của dự thảo là xu hướng chuyển từ đánh giá nặng về thành tích định lượng sang xem xét toàn diện năng lực của ứng viên. Các tiêu chí được đặt trong mối quan hệ giữa giảng dạy, nghiên cứu khoa học, phát triển chuyên môn và đóng góp cho cộng đồng.
Tại hội nghị ngày 7/11, Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo Hoàng Minh Sơn nhấn mạnh, chức danh giáo sư, phó giáo sư phải gắn với nhiệm vụ thực tế, góp phần nâng cao chất lượng giảng dạy, hiệu quả nghiên cứu và khả năng thu hút nhân lực chất lượng cao. Quyền tự chủ của các trường cần đi cùng yêu cầu bảo đảm chất lượng và công bằng trong đánh giá.
Theo nội dung dự thảo được công bố ngày 9/11, ứng viên sẽ được đánh giá thông qua các tiêu chuẩn chung, kết quả thẩm định chuyên môn và quá trình tuyển chọn cạnh tranh cho từng vị trí việc làm. Dự thảo cũng đề cập việc tăng cường phản biện độc lập, kiểm soát xung đột lợi ích và thu hồi quyết định bổ nhiệm nếu phát hiện gian lận về hồ sơ hoặc vi phạm liêm chính học thuật.
Đáng lưu ý, tiêu chí đánh giá không chỉ giới hạn ở công bố khoa học. Những sản phẩm có giá trị chuyên môn như sáng chế, giải pháp hữu ích, sách chuyên khảo, phác đồ điều trị, sách giáo khoa, sản phẩm sáng tạo nghệ thuật và báo cáo chính sách được giao thực hiện cũng đang được xem xét theo hướng ghi nhận đóng góp thực chất, phù hợp đặc thù từng lĩnh vực.
Bảo đảm cơ hội phát triển cho đội ngũ kế cận
Bên cạnh việc nâng cao chất lượng đội ngũ hiện có, một vấn đề được đặt ra trong quá trình hoàn thiện chính sách là bảo đảm cơ hội phát triển cho giảng viên trẻ và các nhà khoa học đang từng bước khẳng định năng lực.
Theo GS.TS Hoàng Anh Tuấn, một số tiến sĩ trẻ đã bày tỏ băn khoăn về khả năng các vị trí giáo sư, phó giáo sư được bổ nhiệm hết, khiến cơ hội phát triển nghề nghiệp trong tương lai bị thu hẹp. Vì vậy, quy định chuyển tiếp trong những năm đầu thực hiện chính sách cần được tính toán hợp lý, giúp các trường vừa đáp ứng nhu cầu trước mắt, vừa duy trì dư địa phát triển đội ngũ kế cận.
Dự thảo cũng đặt ra yêu cầu đánh giá sau bổ nhiệm, gắn chức danh với nhiệm vụ cụ thể và trách nhiệm chuyên môn. Đây là cơ sở để các trường theo dõi hiệu quả hoạt động, đồng thời bảo đảm chức danh học thuật không chỉ mang ý nghĩa ghi nhận thành tích mà phải đi liền với đóng góp thực tế.
Đối với những ngành có số lượng chuyên gia trong nước hạn chế như Dân tộc học, Khảo cổ học và một số lĩnh vực chuyên sâu, việc huy động chuyên gia ngoài cơ sở đào tạo, chuyên gia quốc tế hoặc tổ chức hội đồng liên kết cũng được đặt ra nhằm bảo đảm chất lượng và tính độc lập trong đánh giá.
Việc trao quyền tự chủ bổ nhiệm giáo sư, phó giáo sư vì vậy không đơn thuần là thay đổi quy trình xét duyệt mà còn tác động trực tiếp đến cách thức tổ chức, sử dụng và phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao trong giáo dục đại học. Hiệu quả của chính sách sẽ phụ thuộc vào khả năng xây dựng tiêu chí minh bạch, đánh giá đúng năng lực, kiểm soát trách nhiệm người đứng đầu và tạo dựng môi trường học thuật có tính cạnh tranh lành mạnh.
Khi chức danh giáo sư, phó giáo sư thực sự gắn với vị trí việc làm và nhiệm vụ chuyên môn, các trường đại học sẽ có thêm điều kiện thu hút, sử dụng nhân tài, đồng thời hình thành đội ngũ kế cận đủ năng lực đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục và phát triển khoa học, công nghệ.
