Mô hình này được thiết kế với 54 tiêu chí cụ thể, có thể đo lường, đánh giá, thay vì các định hướng mang tính khái quát.
Hệ tiêu chí được chia thành 8 nhóm nội dung lớn, bao trùm toàn diện các lĩnh vực phát triển. Trong đó, nhóm xây dựng hệ thống chính trị cơ sở tập trung vào chất lượng tổ chức Đảng, hiệu quả giải quyết thủ tục hành chính, mức độ hài lòng của người dân và tính minh bạch. Nhóm phát triển hạ tầng đặt ra yêu cầu đồng bộ quy hoạch, kết nối giao thông và hiệu quả sử dụng không gian.
Luật sư Nguyễn Văn Hậu, Phó Chủ nhiệm Đoàn Luật sư TP. HCM, Chủ tịch Hội trọng tài thương mại TP. HCM cho rằng, điều quan trọng nhất của mô hình xã, phường xã hội chủ nghĩa nằm ở việc người dân có thể trực tiếp cảm nhận sự thay đổi trong chính cuộc sống hàng ngày của mình thông qua các dịch vụ thiết yếu về y tế, giáo dục, văn hoá, xã hội, hạ tầng, giao thông, dịch vụ công. Đó không còn là những khái niệm mang tính lý luận, mà được thể hiện bằng những trải nghiệm cụ thể.
"Một người dân lớn tuổi có thể cảm nhận điều đó khi được khám sức khỏe định kỳ miễn phí ngay tại địa phương, thay vì phải đi xa hoặc chờ đến khi có bệnh mới tiếp cận y tế.
Một công nhân có thể cảm nhận điều đó khi thời gian di chuyển giảm xuống nhờ hạ tầng và giao thông công cộng tốt hơn.
Một gia đình trẻ có thể cảm nhận điều đó khi con cái được tiếp cận giáo dục tốt hơn ngay tại nơi sinh sống, không phải chen chúc vào các khu vực trung tâm.
Một hộ dân ở khu vực ngoại thành có thể cảm nhận điều đó khi môi trường sống sạch hơn, có thêm không gian công cộng, công viên, khu sinh hoạt cộng đồng và các hoạt động văn hóa diễn ra thường xuyên hơn", luật sư Nguyễn Văn Hậu dẫn chứng.
Ông Nguyễn Văn Hậu dẫn ví dụ về Nghị quyết số 282/NQ-CP của Chính phủ với mục tiêu đến hết năm 2026 toàn dân được khám sức khỏe định kỳ và khám sàng lọc miễn phí.
“Đây là một trong những tác động hữu hình mà mô hình xã, phường xã hội chủ nghĩa có thể mang lại cho người dân”, ông Hậu phân tích thêm.
Phó Chủ nhiệm Đoàn Luật sư TP. HCM nhấn mạnh lợi ích lớn nhất mà người dân cảm nhận được là sự thuận tiện trong tiếp cận dịch vụ và sự ổn định trong đời sống.
Khi người dân có thể tiếp cận dịch vụ công minh bạch hơn, thuận tiện hơn; môi trường sống an toàn hơn; khoảng cách giàu nghèo được thu hẹp hơn, đó là lúc mô hình xã, phường xã hội chủ nghĩa phát huy hiệu quả thực chất.
"Đích đến cuối cùng là để người dân không phải chạy theo các dịch vụ thiết yếu, mà các dịch vụ phải tiến gần hơn tới người dân", luật sư Hậu bày tỏ.
Trong mô hình xã, phường xã hội chủ nghĩa, các nguồn lực sẽ được ưu tiên đầu tư nhiều hơn cho hạ tầng thiết yếu ở cấp cơ sở. Đó là hệ thống y tế cơ sở, trường học, giao thông nội khu, hạ tầng số, không gian xanh và các công trình phục vụ cộng đồng.
Nếu được triển khai hiệu quả, mô hình này có thể góp phần giảm áp lực quá tải cho các đô thị lớn khi người dân có điều kiện tiếp cận dịch vụ tốt hơn ngay tại địa phương.
Ở khu vực nông thôn hoặc vùng ven đô, mô hình xã/phường xã hội chủ nghĩa còn được kỳ vọng tạo ra những thay đổi trong sản xuất và sinh kế.
Việc ứng dụng công nghệ, tự động hóa, chuyển đổi số vào sản xuất nông nghiệp sẽ giúp nâng cao năng suất lao động và tạo thêm việc làm tại chỗ. Điều này giúp người dân có thể sống và làm việc ngay tại địa phương, thay vì buộc phải dịch chuyển vào các đô thị lớn để tìm kiếm cơ hội.
Luật sư Nguyễn Văn Hậu nhận định, sự thay đổi lớn nhất mà mô hình xã, phường xã hội chủ nghĩa hướng tới là tạo ra “cảm giác được chăm lo” trong đời sống hàng ngày.
Theo Tiến sỹ Nguyễn Thị Khuyên, Trưởng khoa Khoa Kinh tế chính trị, Học viện Báo chí và Tuyên truyền, Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh, việc thí điểm xây dựng mô hình "xã, phường xã hội chủ nghĩa" là bước đi phù hợp với quy luật phát triển mới.
Trước hết, đây là một gợi mở rất đúng về mặt quy luật. Dưới góc độ lý luận hình thái kinh tế - xã hội của chủ nghĩa Mác - Lênin, khi lực lượng sản xuất phát triển đến trình độ mới, nhất là trong bối cảnh chuyển đổi số, kinh tế tri thức, đô thị hóa nhanh và yêu cầu quản trị hiện đại, thì quan hệ sản xuất, mô hình quản trị và phương thức tổ chức đời sống xã hội cũng phải được đổi mới tương ứng. Xã, phường là cấp gần dân nhất, nơi mọi chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước đi vào đời sống hằng ngày của nhân dân. Vì vậy, đổi mới quản trị đất nước phải bắt đầu từ cấp cơ sở.
Thứ hai, gợi mở này có ý nghĩa rất trúng, vì nó đặt đúng vào điểm then chốt của công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam hiện nay, không chỉ nói về mục tiêu lớn ở tầm vĩ mô, mà phải làm rõ chủ nghĩa xã hội được hiện thực hóa như thế nào trong từng cộng đồng dân cư, từng khu phố, từng thôn, từng tổ dân phố. Nói cách khác, xã hội chủ nghĩa không phải là khái niệm xa vời, mà phải được người dân cảm nhận qua việc làm, thu nhập, môi trường sống, dịch vụ công, an sinh, dân chủ, văn hóa và sự bình yên trong đời sống hằng ngày.
Thứ ba, đây là gợi mở rất kịp thời. Đất nước đang bước vào giai đoạn phát triển mới, với yêu cầu xây dựng mô hình quản trị hiện đại, hiệu lực, hiệu quả, gần dân và vì dân. Nếu làm tốt, mô hình xã, phường xã hội chủ nghĩa sẽ trở thành một “phòng thử nghiệm chính sách” rất sinh động, giúp chúng ta tổng kết thực tiễn, phát triển lý luận và khẳng định con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam bằng những kết quả cụ thể, đo được, thấy được, người dân thụ hưởng được.
Mô hình đưa những nội dung rất đặc trưng của Chủ nghĩa xã hội trong lý luận về hình thái kinh tế xã hội vào cấp cơ sở, là bắt đầu từ cấp thấp nhất và thiết thực nhất.
Về mặt thực tiễn, mô hình xã, phường xã hội chủ nghĩa được triển khai là “phòng thử nghiệm chính sách”. Trên cơ sở phòng thử nghiệm này, chúng ta sẽ tìm ra được bài học kinh nghiệm quý giá. Qua đó, giúp trả lời được câu hỏi là cần làm gì để đời sống người dân tốt hơn, nhân dân có việc làm, có cuộc sống ấm no, tự do, hạnh phúc và được sống từng ngày an nhiên trong cộng đồng của mình.
Muốn thành công thì điều đầu tiên là chúng ta phải có một mô hình rõ ràng, sắc nét. Trong mô hình này, hệ thống tiêu chí, tiêu chuẩn phải rất rõ ràng, cụ thể, dễ thực hiện, đo lường được.
Thứ hai, chúng ta cần phải có một quyết tâm chính trị rất cao, trên cơ sở thận trọng và quyết liệt. Thận trọng để chúng ta chuẩn bị đầy đủ các nguồn lực để thành công, không rơi vào chủ nghĩa phong trào, hình thức. Chúng ta cũng cần thận trọng để lựa chọn, ngay cả lựa chọn địa điểm thực hiện mang tính chất điển hình, để khi thành công có thể nhân rộng. Chúng ta cần quyết liệt trong hành động, để cỗ xe thực sự chuyển động, tạo ra sự chuyển biến thực sự.
Cuối cùng, chúng ta cần phải có một lực lượng hùng hậu để thực hiện mô hình này. Đó chính là lực lượng của toàn dân, phát huy dân chủ, huy động sức mạnh của toàn dân. Như lời Bác Hồ dạy: "Dễ trăm lần không dân cũng chịu, khó vạn lần dân liệu cũng xong".
Tiến sỹ Phạm Viết Thuận, Viện trưởng Viện Kinh tế tài nguyên và môi trường TP. HCM cho rằng mô hình xã, phường xã hội chủ nghĩa cũng hướng tới xây dựng đời sống cộng đồng đậm tính nhân văn hơn.
Đó là việc phát huy các giá trị đoàn kết, tương trợ trong cộng đồng; quan tâm tốt hơn tới người có công, người yếu thế và các nhóm dễ bị tổn thương.
Bên cạnh phát triển kinh tế, các hoạt động văn hóa, thể thao cộng đồng cũng được xem là một phần quan trọng nhằm nâng cao đời sống tinh thần của người dân.
“Đích đến không chỉ là tăng trưởng, mà là nâng cao toàn diện chất lượng sống và mức độ hài lòng của người dân”, Tiến sỹ Phạm Viết Thuận bày tỏ.
Tiến sỹ Thuận cũng nhấn mạnh, mô hình xã, phường xã hội chủ nghĩa hiện nay không phải là quay lại cơ chế bao cấp trước đây. Việc phân bổ nguồn lực vẫn dựa trên nền tảng kinh tế thị trường, nhưng Nhà nước giữ vai trò điều tiết nhằm bảo đảm công bằng xã hội và khắc phục những khoảng trống về an sinh.
“Khi các giá trị lý thuyết được chuyển hóa thành những điều người dân có thể cảm nhận trong môi trường sống, dịch vụ công và chất lượng cuộc sống, đó là lúc mô hình phát huy ý nghĩa”, Tiến sỹ Thuận nói.
Theo các chuyên gia, việc thí điểm mô hình xã, phường xã hội chủ nghĩa tại Hà Nội sẽ là cơ sở để tiếp tục hoàn thiện mô hình quản trị phù hợp với điều kiện phát triển của Việt Nam trong giai đoạn mới.
Đó không chỉ là câu chuyện về thay đổi bộ máy hay tiêu chí quản lý, mà là nỗ lực đưa các giá trị xã hội chủ nghĩa đi vào đời sống theo cách cụ thể và gần gũi hơn với người dân.
Và như yêu cầu được Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đặt ra, những giá trị ấy cần được thể hiện bằng những điều mà người dân có thể trực tiếp cảm nhận trong chính cuộc sống hàng ngày của mình.
