Thanh thiếu niên đang bị hấp dẫn bởi sự “giả tạo”
Sử dụng thuốc lá là một trong những nguyên nhân gây tử vong hàng đầu trên toàn cầu, với hơn 8 triệu người chết mỗi năm, trong đó khoảng 1,3 triệu người tử vong do hút thuốc thụ động. Tại Việt Nam, con số này là hơn 100.000 ca tử vong mỗi năm và gần 19.000 người chết vì không trực tiếp hút thuốc. Không những thế, gánh nặng bệnh tật do thuốc lá gây ra còn khiến hàng triệu người phải điều trị dài hạn, ảnh hưởng nặng nề đến chất lượng cuộc sống và nguồn lực quốc gia.
Theo điều tra quốc gia sức khỏe học đường, tỷ lệ học sinh Việt Nam từ 13–17 tuổi sử dụng thuốc lá điện tử đã tăng vọt từ 2,6% năm 2019 lên 8,1% năm 2023. Đặc biệt, trong nhóm tuổi 13–15, tỷ lệ này tăng gấp đôi chỉ trong một năm. Cả nước hiện có tới 21,6% nam thanh niên từ 16–24 tuổi hút thuốc, đa số bắt đầu từ độ tuổi rất sớm. Đây là nhóm tuổi chưa có đủ nhận thức, dễ bị tác động bởi môi trường xung quanh và ảnh hưởng bởi các chiến dịch quảng cáo tinh vi từ các công ty thuốc lá.
Những con số “biết nói” này không chỉ là dữ liệu y tế, mà còn gióng lên hồi chuông về một cuộc khủng hoảng sức khỏe tiềm ẩn. Nếu không được kiểm soát kịp thời, làn sóng trẻ hóa trong hành vi hút thuốc có thể đe dọa đến sức khỏe giống nòi, làm suy giảm chất lượng dân số trong tương lai gần.
Nguyên nhân của sự gia tăng này không đơn thuần chỉ đến từ sự thiếu hiểu biết, mà phần lớn là kết quả của các chiến lược tiếp thị có chủ đích từ các tập đoàn thuốc lá. Dưới vỏ bọc “giảm hại”, “an toàn hơn”, các sản phẩm thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng được quảng bá rộng rãi đến giới trẻ với niềm tin rằng thuốc lá thế hệ mới là ít độc hại hoặc không gây nghiện. Thực tế, đó chỉ là “sự hấp dẫn giả tạo” được xây dựng một cách có hệ thống để tiếp cận nhóm tiêu dùng là thanh thiếu niên. Thủ đoạn nhắm đến giới trẻ ngày càng tinh vi, từ bao bì bắt mắt, hương vị ngọt ngào, đến việc sử dụng người nổi tiếng và nền tảng mạng xã hội để lan tỏa hình ảnh hút thuốc như một “trào lưu”.
Các sản phẩm thuốc lá thế hệ mới vẫn chứa nicotine, một chất gây nghiện mạnh không kém heroin. Nicotine có thể xâm nhập vào cơ thể chỉ trong vòng 20 giây sau khi hít khói thuốc, gây ra cảm giác hưng phấn tạm thời nhưng đồng thời cũng làm tăng nhịp tim, huyết áp, rối loạn giấc ngủ, mất tập trung và dẫn đến sự lệ thuộc sinh lý và tâm lý.
Nicotine cũng ảnh hưởng nghiêm trọng đến sự phát triển não bộ của trẻ vị thành niên, đặc biệt là các vùng não chịu trách nhiệm về học tập, kiểm soát hành vi và ra quyết định. Một khi đã lệ thuộc, việc cai nghiện nicotine ở lứa tuổi vị thành niên sẽ rất khó khăn, ảnh hưởng lâu dài đến sức khỏe tâm thần và khả năng học tập, làm việc.
Không chỉ dừng lại ở đó, khói thuốc lá dù là thuốc lá truyền thống hay điện tử cũng chứa hơn 7.000 chất hóa học độc hại, trong đó có ít nhất 70 chất gây ung thư. Những chất độc đó không chỉ tích tụ theo thời gian mà còn âm thầm phá huỷ các tế bào, gây ra hàng loạt căn bệnh nghiêm trọng như viêm phổi, viêm phế quản, bệnh phổi tắc nghẽn mãn tính, tràn dịch màng phổi, lao phổi và ung thư phổi. Ngoài ra, thuốc lá còn là thủ phạm của các bệnh lý tim mạch, ung thư ở nhiều cơ quan khác, cũng như vô sinh ở cả nam và nữ.
Ở tuổi thanh thiếu niên khi cơ thể đang trong giai đoạn hoàn thiện, hệ miễn dịch và các cơ quan nội tạng chưa phát triển đầy đủ việc tiếp xúc sớm với khói thuốc là cực kỳ nguy hiểm. Những tổn thương do thuốc lá gây ra có thể không biểu hiện ngay lập tức nhưng để lại hậu quả âm ỉ, kéo dài suốt đời.
Không có thuốc lá nào là “an toàn”
Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) cảnh báo rằng không có mức độ sử dụng thuốc lá nào là an toàn, bất kể hình thức hay loại sản phẩm. Thậm chí, WHO còn khẳng định thuốc lá điện tử không phải là công cụ cai nghiện hợp pháp và kêu gọi các quốc gia không hợp pháp hóa các sản phẩm này.
Tại Việt Nam, nhiều hành động thiết thực đã được triển khai nhằm kiềm chế sự lây lan của thuốc lá, nổi bật là Chiến lược quốc gia phòng, chống tác hại của thuốc lá đến năm 2030, vừa được Chính phủ phê duyệt. Chiến lược đặt ra mục tiêu đến năm 2025 giảm tỷ lệ hút thuốc ở nam giới xuống dưới 39%, ở nữ giới xuống dưới 1,4%, và ngăn ngừa hoàn toàn việc sử dụng thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng, shisha trong cộng đồng.
Các nhiệm vụ cụ thể bao gồm: hoàn thiện hệ thống pháp luật liên quan, tăng cường truyền thông giáo dục, tăng thuế tiêu thụ đặc biệt, cấm toàn diện quảng cáo trên các nền tảng kỹ thuật số, đẩy mạnh thanh kiểm tra, xử phạt nghiêm minh, xây dựng môi trường không khói thuốc tại nơi làm việc và công cộng. Bên cạnh đó, việc phát triển các dịch vụ hỗ trợ cai nghiện thuốc lá, đặc biệt trong môi trường học đường và công sở, cần được quan tâm đúng mức để giúp người nghiện có cơ hội từ bỏ thuốc.
Không chỉ gây hại cho cá nhân, thuốc lá còn đe dọa trực tiếp đến hệ thống y tế và nền kinh tế quốc gia. Ước tính mỗi năm, Việt Nam thiệt hại khoảng 108 nghìn tỷ đồng vì các bệnh liên quan đến thuốc lá, tương đương 1,14% GDP và gấp 5 lần so với tổng thu thuế thuốc lá.
Thuốc lá cũng là nguồn rác thải gây ô nhiễm môi trường nghiêm trọng khi một đầu lọc thuốc lá cần tới 10 năm để phân hủy, thải ra hàng nghìn loại hóa chất độc hại vào đất, nước và không khí. Chất thải từ thuốc lá còn góp phần làm ô nhiễm đại dương, ảnh hưởng đến hệ sinh thái biển và chuỗi thực phẩm toàn cầu. Do đó, cấm hút thuốc lá không chỉ là hành động vì sức khỏe mà còn là vì môi trường và sự phát triển bền vững.
Trước làn sóng trẻ hóa người hút thuốc lá, tất cả các tầng lớp từ chính quyền, nhà trường, phụ huynh đến chính giới trẻ đều cần có sự đồng lòng. Nhà trường cần đưa nội dung giáo dục phòng, chống tác hại thuốc lá vào chương trình chính khóa. Cơ quan chức năng phải tăng cường kiểm soát các điểm bán thuốc lá, đặc biệt quanh khu vực trường học, và xử phạt nghiêm mọi hành vi vi phạm. Đặc biệt, cha mẹ phải là những người tiên phong thực hiện nghiêm quy định về môi trường không khói thuốc để làm gương.
Để tiến tới một Việt Nam khoẻ mạnh, không thể chỉ dừng ở những chiến dịch tuyên truyền nhất thời. Đó phải là một cam kết chính trị bền bỉ, một sự thay đổi nhận thức mang tính cộng đồng, là cuộc đấu tranh lâu dài với những tập đoàn có tiềm lực tài chính và ảnh hưởng truyền thông mạnh mẽ. Chỉ khi mọi người dân, đặc biệt là thế hệ trẻ, nhận thức rõ sự thật đằng sau "sự hấp dẫn giả tạo" của nicotine, mới có thể bảo vệ được tương lai sức khỏe cộng đồng một cách hiệu quả.
Đã đến lúc mỗi cá nhân cần lên tiếng, từ chối thuốc lá, từ chối nicotine, từ chối trở thành nạn nhân của thuốc lá. Hãy vì một thế hệ khỏe mạnh hơn, một môi trường trong lành hơn và một xã hội không khói thuốc.
