Không gian mạng đang ngày càng trở thành một môi trường có ảnh hưởng trực tiếp đến tư tưởng, tình cảm và nhận thức xã hội. Sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ số đem lại những cơ hội chưa từng có trong tiếp cận tri thức, kết nối cộng đồng và truyền tải thông tin; đồng thời cũng đặt công tác tư tưởng trước những yêu cầu mới.
Thông tin trên môi trường số không chỉ nhiều hơn, nhanh hơn mà còn đa chiều và khó kiểm chứng hơn. Những thông tin sai lệch, xuyên tạc có thể được biến đổi dưới nhiều hình thức và lan truyền nhanh chóng. Trong môi trường ấy, nếu chỉ chờ cái sai xuất hiện rồi mới phản bác, công tác tư tưởng rất dễ rơi vào thế chạy theo thông tin.
Bởi vậy, vấn đề không chỉ là phản bác được bao nhiêu thông tin sai, mà quan trọng hơn là chúng ta chủ động tạo ra và lan tỏa được bao nhiêu giá trị đúng, có sức thuyết phục và khả năng dẫn dắt xã hội.
Lấy “xây” tạo nền cho “chống” - đây chính là điểm cốt lõi của tư duy kiến tạo. Nếu cách tiếp cận truyền thống thường tập trung nhận diện, đấu tranh với những quan điểm sai trái, thì trong môi trường thông tin mở, tư duy kiến tạo đòi hỏi tiến thêm một bước: Chủ động xây dựng, củng cố và lan tỏa hệ giá trị đúng đắn, khoa học, có sức thuyết phục.
Nói cách khác, phải chuyển mạnh từ “chống” đơn thuần sang kết hợp chặt chẽ giữa “xây” và “chống”, trong đó lấy “xây” làm nền tảng để “chống” hiệu quả hơn. Khi cái đúng được giải thích rõ ràng, chuyển tải sinh động, gần gũi và thẩm thấu vào nhận thức xã hội, chính nó sẽ góp phần hình thành một “hệ miễn dịch tư tưởng”, giúp mỗi người có khả năng nhận diện, sàng lọc và tự đề kháng trước những thông tin sai lệch.
Sức mạnh bền vững nhất vì thế không chỉ đến từ việc loại bỏ cái sai, mà còn từ khả năng làm cho cái đúng đủ sức thuyết phục, cái tốt đủ sức lan tỏa và những giá trị tích cực đủ sức chiếm lĩnh niềm tin.
Trong môi trường truyền thông số, tốc độ nhiều khi quyết định khả năng định hướng và cần thiết phải nắm bắt rõ “Từ phản ứng thông tin đến chủ động dẫn dắt”. Nếu thông tin chính thống chậm một bước, khoảng trống thông tin có thể nhanh chóng được lấp đầy bởi những suy diễn thiếu căn cứ. Vì vậy, tư duy kiến tạo đòi hỏi công tác tư tưởng phải có năng lực dự báo, nhận diện sớm những vấn đề có khả năng tác động đến xã hội; chủ động cung cấp thông tin chính xác, kịp thời và có sức thuyết phục.
Đó là sự chuyển dịch từ “phản ứng” sang “dẫn dắt”, từ xử lý hệ quả sang chủ động phòng ngừa. Đi trước không có nghĩa là áp đặt nhận thức. Trái lại, sức mạnh của định hướng trong thời đại số phải được xây dựng bằng thông tin đáng tin cậy, bằng lý lẽ khoa học, bằng thực tiễn có sức thuyết phục và bằng phương thức truyền thông phù hợp với từng nhóm công chúng.
Một thông điệp đúng nhưng đứng đơn độc rất khó tạo nên sức lan tỏa lớn, đó là “Xây dựng hệ sinh thái truyền thông tư tưởng”. Bởi vậy, bảo vệ nền tảng tư tưởng trong kỷ nguyên số không thể là công việc riêng lẻ của một cơ quan, một lực lượng hay một kênh truyền thông. Báo chí, xuất bản, giáo dục, đào tạo, các thiết chế văn hóa - xã hội và các nền tảng truyền thông số cần được kết nối trong một hệ sinh thái đồng bộ.
Khi thông tin chính thống được chuyển tải bằng nhiều hình thức, qua nhiều kênh và phù hợp với từng đối tượng, sức lan tỏa sẽ được nhân lên.
Đặc biệt, mỗi cán bộ, đảng viên không chỉ là người tiếp nhận thông tin mà cần trở thành một chủ thể có trách nhiệm trong môi trường số: Biết kiểm chứng trước khi chia sẻ, chủ động lan tỏa thông tin tích cực, có khả năng giải thích và bảo vệ những giá trị đúng đắn bằng lập luận thuyết phục.
Chuyển đổi số đang làm thay đổi sâu sắc phương thức truyền thông, nhưng “Công nghệ là công cụ, con người vẫn là trung tâm”. Dữ liệu lớn, trí tuệ nhân tạo và những công cụ phân tích hiện đại mở ra khả năng nhận diện xu hướng thông tin nhanh hơn, hiểu công chúng sâu hơn và tổ chức nội dung phù hợp hơn.
Điều đó đặt ra yêu cầu chuyển từ cách tiếp cận thiên về “quản lý thông tin” sang nâng cao năng lực phân tích và dự báo trên cơ sở dữ liệu; để thông tin chính thống đến đúng đối tượng, đúng thời điểm, đúng nội dung và bằng phương thức phù hợp.
Nhưng công nghệ dù hiện đại đến đâu vẫn chỉ là phương tiện và trung tâm của công tác tư tưởng vẫn là con người. Đó là đội ngũ cán bộ có bản lĩnh chính trị, nền tảng lý luận, khả năng phân tích, dự báo và năng lực truyền thông trong môi trường số. Đó cũng là mỗi cán bộ, đảng viên với trách nhiệm của mình trước từng thông tin được tiếp nhận và chia sẻ.
Công nghệ có thể giúp thông tin đi nhanh hơn; nhưng chính tính đúng đắn, sức thuyết phục và niềm tin mới quyết định thông tin ấy có thể đi xa đến đâu. Suy cho cùng, bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng không chỉ là bảo vệ trước những tác động từ bên ngoài, mà quan trọng hơn là xây dựng một nền tảng nhận thức và niềm tin đủ vững chắc từ bên trong.
Khi mỗi người có tri thức để phân biệt đúng - sai, có khả năng kiểm chứng thông tin, có bản lĩnh trước những luồng thông tin phức tạp và có trách nhiệm với mỗi lần chia sẻ trên không gian mạng, một “lá chắn” bền vững sẽ được hình thành từ chính nhận thức của cộng đồng.
Trong kỷ nguyên số, cuộc đấu tranh trên mặt trận tư tưởng không chỉ diễn ra ở những diễn đàn lớn, mà hiện diện trong từng màn hình, từng dòng thông tin và từng lựa chọn chia sẻ của mỗi người. Bởi vậy, bảo vệ nền tảng tư tưởng trước hết phải bắt đầu từ việc kiến tạo tri thức, củng cố niềm tin và nuôi dưỡng khả năng tự nhận diện cái đúng.
Một nền tảng tư tưởng thực sự vững chắc không chỉ bởi cái sai được phản bác, mà còn bởi cái đúng được hiểu, được tin và tự nguyện lan tỏa. Khi mỗi cán bộ, đảng viên và mỗi công dân có trách nhiệm trở thành một điểm tựa của thông tin chính xác, một chủ thể của tư duy tỉnh táo và một mắt xích lan tỏa những giá trị tích cực, “chìa khóa mềm” của tư duy kiến tạo sẽ tạo nên sức mạnh bền vững nhất: sức mạnh của niềm tin được xây dựng từ nhận thức, lý trí và trách nhiệm.
