Đường 12/9 - con đường của lịch sử và niềm tự hào quê hương cách mạng
Khi bạn hỏi bất kỳ người dân nào vùng huyện cũ Hưng Nguyên, Nghệ An về tên con đường bắt nguồn từ Di tích quốc gia đặc biệt Xô Viết Nghệ Tĩnh (điểm đầu giao với Quốc lộ 46 tại Km18+600, thuộc địa bàn xã Hưng Nguyên) dẫn về di tích Quốc gia Khu lưu niệm Tổng Bí thư Lê Hồng Phong, đi qua xã Hưng Nguyên Nam, đến hết cầu Yên Xuân sang Hà Tĩnh đều được trả lời một cách rất tự hào rằng "đó là đường 12/9".
Đứng trên con đường ấy, ta tưởng chừng như cảm nhận được hào khí năm nào của những bước chân biểu tình rầm rập vào tháng 9/1930. Phải chăng vì thế, trong tâm thức người dân huyện Hưng Nguyên cũ, tỉnh lộ này luôn được mặc định gọi là đường 12/9.
Buổi sáng ngày 12/9/1930, quần chúng Nhân dân Hưng Nguyên cùng nhau tập kết ở đình Xuân Hòa (nay là xã Hưng Nguyên Nam). Mới 3 giờ sáng, từng đoàn người mang theo gậy gộc, giáo mác, dây thừng, cờ đỏ búa liềm, rầm rập đổ về đình Xuân Hòa. Sau đó, đoàn người biểu tình kéo xuống ga Yên Xuân, rồi tiến về phủ lỵ Hưng Nguyên để đưa yêu sách cho tri phủ.
Nhận được tin báo, chính quyền thực dân cho quân kéo đến, binh lính bắn lên trời, buộc quần chúng phải giải tán, thế nhưng đoàn người vẫn hàng ngũ chỉnh tề, hùng dũng tiến bước.
Khi đoàn đến địa phận ngã ba Thái Lão, máy bay Pháp từ sân bay Vinh bất ngờ nhào đến, chúng vừa bắn liên thanh, vừa ném bom xuống đoàn người. Máu của đồng bào chảy đỏ cả một quãng đường nhưng dòng người vẫn cứ thế tiến lên. Một lúc sau, quân Pháp điều xe chở hàng trăm lính lê dương và lính khố xanh từ Vinh lên. Chúng xối xả bắn vào đoàn biểu tình... hàng trăm người ngã xuống, máu của người dân yêu nước nhuộm đỏ một vùng Thái Lão. Cuộc tàn sát của thực dân Pháp đã giết hại 217 người, làm hàng trăm người khác bị thương; hàng chục chiến sỹ, quần chúng tích cực của ta bị chúng bắt giam. Vụ tàn sát cực kỳ dã man của kẻ thù đã làm chấn động dư luận trong nước và quốc tế.
Tường thuật cuộc đấu tranh 12/9/1930 của Nhân dân Hưng Nguyên, báo “Người lao khổ” cơ quan của xứ uỷ Trung Kỳ, ra ngày 18/9/1930 viết: “Tin cuộc thảm sát sáng 12/9 ở gần phủ Hưng Nguyên truyền đến, thì tức khắc ngay trong đêm bữa đó, 5.000 anh chị em nông dân Nam Đàn tụ họp biểu tình, sống chết với đế quốc Pháp để bênh vực cho những anh chị em bị hại. Anh chị em phá cầu, triệt đường, rồi đánh trống, phất cờ tiến đến huyện Nam Đàn; ai nấy cũng đều một lòng căm thù đế quốc, tình nguyện đi chết với anh, chị em Hưng Nguyên. Thái độ can đảm, hi sinh lạ thường của anh chị em làm cho bọn chúng phải kinh sợ”.
Từ giữa tháng 9/1930, khắp nơi trong tỉnh Nghệ An đã tổ chức mít tinh, biểu tình, truy điệu những đồng bào đã hi sinh ở Thái Lão trong ngày 12/9.
Cuộc biểu tình ngày 12/9/1930 tuy bị đàn áp đẫm máu, nhưng là minh chứng hùng hồn cho sức mạnh to lớn của nông dân và Nhân dân lao động huyện Hưng Nguyên, đặc biệt là của giai cấp nông dân, khi có sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản. Nó đã đi vào lịch sử nước nhà như một bản anh hùng ca bất diệt. Nghĩa trang Liệt sĩ Thái Lão (nay là Quảng trường Xô Viết Nghệ Tĩnh) cùng con đường 12/9 (nay được gọi là đường tỉnh 542C) trở thành biểu tượng, tinh thần khí phách của mảnh đất Hưng Nguyên anh hùng.
Trả lại tên "Đường 12/9" - nguyện vọng chính đáng của người dân
Theo tìm hiểu của phóng viên, Tuyến ĐT.542C (Km0 – Km8+00) thuộc địa phận huyện Hưng Nguyên cũ được tách ra từ ĐT.558 từ tháng 3/2012 theo Quyết định số 80/QĐ.SGTVT-QLHTGT ngày 08/3/2012 của Sở Giao thông vận tải Nghệ An quyết định về việc chỉnh sửa, bổ sung số hiệu đường tỉnh do Sở GTVT Nghệ An quản lý. Trước đây, trong các kỳ họp HĐND tỉnh, đặc biệt các kiến nghị của cử tri huyện Hưng Nguyên trước và sau kỳ họp thứ 2, HĐND tỉnh Nghệ An, khóa XVIII đều nhiều lần nhắc lại đề xuất nguyện vọng được lấy lại tên đường 12/9.
Dù biết rằng, việc đặt tên đường theo số giúp quản lý hành chính hiệu quả hơn thông qua việc đơn giản hóa quy trình hành chính, dễ dàng tìm kiếm địa chỉ, và tránh tình trạng cạn kiệt tên danh nhân, sự kiện lịch sử... khi quy hoạch đô thị mở rộng. Phương pháp này tạo sự khoa học, logic trong việc quy hoạch hạ tầng, số hóa dữ liệu dân cư và quản lý địa bàn.
Song với những tuyến đường huyết mạch và nằm trên chính các địa phương gắn với truyền thống cách mạng và sự kiện lịch sử đó thì việc đặt tên đường cho sự kiện lịch sử lại có yếu tố sâu sắc về giáo dục văn hóa, lịch sử và niềm tự hào của quê hương. Cũng là một lợi thế lớn khi khai thác sản phẩm du lịch văn hóa, du lịch về nguồn.
Trước những giá trị to lớn về tinh thần ấy, UBND xã Hưng Nguyên Nam đã có văn bản chính thức gửi các cấp có thẩm quyền để đề nghị phục hồi tên gọi Đường 12/9. Phó Chủ tịch UBND xã, bà Hoàng Thị Hoài Thanh đã nhấn mạnh rằng việc phục hồi tên gọi Đường 12/9 là "phù hợp với nguyện vọng của đông đảo cán bộ, Đảng viên và Nhân dân địa phương".
Đường 12/9 không chỉ là một con đường giao thông mà nó là cả một ký ức tự hào của quê hương giàu truyền thống cách mạng. Số hóa là cần thiết để tạo văn minh trong quy hoạch không gian phát triển kinh tế - xã hội nhưng phải đặt gốc rễ trên nền tảng văn hóa, lịch sử mỗi vùng đất, trong đó lấy nguyện vọng của người dân là trung tâm.
Mong rằng các cấp chính quyền tỉnh Nghệ An lắng nghe tiếng nói từ cơ sở, tâm tư nguyện vọng của Nhân dân để xem xét thấu tình đạt lý để con đường 12/9 được có tên trên quê hương Xô Viết anh hùng./.
