.Dự thảo Luật An toàn thực phẩm sửa đổi đang được xem xét tại Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI, trong đó có những điều chỉnh đáng chú ý về kiểm tra nhà nước đối với thực phẩm nhập khẩu.
Theo nội dung cơ quan soạn thảo công bố, hoạt động kiểm tra tiếp tục được thực hiện theo ba phương thức gồm kiểm tra chặt, kiểm tra thông thường và kiểm tra giảm. Đây là những phương thức đã được quy định tại Điều 40 Luật An toàn thực phẩm năm 2010. Điểm thay đổi đáng chú ý lần này là việc gắn lựa chọn phương thức kiểm tra với kết quả phân tích nguy cơ và mức độ tuân thủ của từng nhóm sản phẩm, doanh nghiệp.
Cách tiếp cận này nhằm tập trung nguồn lực kiểm soát vào những mặt hàng có nguy cơ cao, hạn chế việc kiểm tra dàn trải đối với các lô hàng có mức độ rủi ro thấp hoặc có lịch sử đáp ứng tốt yêu cầu an toàn thực phẩm.
Phân loại hàng hóa để áp dụng phương thức kiểm tra phù hợp
Đối với kiểm tra thông thường, dự thảo đề xuất lấy mẫu ngẫu nhiên theo tỷ lệ nhất định. Theo phương án được công bố, lô hàng có thể được thông quan mà không phải chờ kết quả thử nghiệm; nếu kết quả sau đó phát hiện chỉ tiêu không đạt yêu cầu an toàn, cơ quan chức năng sẽ thực hiện truy xuất nguồn gốc, thu hồi và xử lý theo quy định.
Đối với kiểm tra giảm, dự thảo tiếp tục kế thừa các trường hợp đã được quy định tại Nghị định số 15/2018/NĐ-CP, đồng thời bổ sung một số căn cứ để xem xét áp dụng.
Trong đó, có sản phẩm nông sản nguồn gốc thực vật được sản xuất tại cơ sở áp dụng các tiêu chuẩn thực hành nông nghiệp tốt như GlobalGAP, ASEAN GAP, tiêu chuẩn hữu cơ, Rainforest Alliance hoặc tương đương. Một trường hợp khác là lô hàng có kết quả thử nghiệm do tổ chức thử nghiệm đáp ứng tiêu chuẩn ISO/IEC 17025 cấp, với điều kiện phòng thử nghiệm được Việt Nam công nhận hoặc thừa nhận tại nước xuất khẩu theo quy định.
Khi có kết quả phân tích nguy cơ, phương thức kiểm tra giảm được đề xuất áp dụng đối với sản phẩm thuộc danh mục nguy cơ thấp. Với sản phẩm thuộc nhóm nguy cơ cao, doanh nghiệp có lịch sử tuân thủ tốt, các lô hàng nhập khẩu liên tiếp đạt yêu cầu cũng có thể được xem xét chuyển sang kiểm tra giảm.
Ngược lại, kiểm tra chặt được áp dụng đối với sản phẩm thuộc nhóm nguy cơ cao hoặc những trường hợp thuộc diện phải kiểm soát nghiêm ngặt. Tuy nhiên, phương thức này không được xác định là cố định trong mọi trường hợp. Nếu lô hàng có lịch sử đáp ứng yêu cầu, sản phẩm có thể được xem xét chuyển sang phương thức kiểm tra thông thường hoặc kiểm tra giảm theo nguyên tắc của dự thảo.
Như vậy, việc phân loại không chỉ dựa trên đặc tính sản phẩm mà còn tính đến quá trình tuân thủ của doanh nghiệp. Đây là cơ sở để cơ quan quản lý tập trung kiểm soát những nhóm hàng có nguy cơ lớn hơn, đồng thời tạo thuận lợi cho các đơn vị có quá trình sản xuất, kinh doanh đáp ứng yêu cầu.
Bổ sung trường hợp miễn kiểm tra, nhưng không đồng nghĩa miễn trách nhiệm an toàn thực phẩm
Dự thảo tiếp tục kế thừa 9 trường hợp miễn kiểm tra nhà nước về an toàn thực phẩm nhập khẩu tại Điều 13 Nghị định số 15/2018/NĐ-CP và đề xuất bổ sung thêm 3 nhóm hàng hóa.
Các trường hợp được đề xuất bổ sung gồm hàng hóa chuyên dùng phục vụ an ninh, quốc phòng; hàng hóa thuộc danh mục mua bán, trao đổi của cư dân biên giới trong định mức miễn thuế để phục vụ sản xuất, tiêu dùng, trừ trường hợp mua gom; và một số hàng hóa phục vụ tiêu dùng cá nhân gửi qua dịch vụ bưu chính, chuyển phát nhanh có trị giá được miễn thuế, hàng hóa xuất nhập khẩu tại chỗ, hàng hóa mua bán giữa doanh nghiệp nội địa với doanh nghiệp chế xuất hoặc doanh nghiệp trong khu phi thuế quan.
Việc bổ sung các trường hợp miễn kiểm tra nhằm xử lý những nhóm hàng có tính chất, mục đích sử dụng đặc thù, tránh phát sinh thủ tục không cần thiết. Tuy nhiên, miễn kiểm tra nhà nước theo phương thức thông thường không có nghĩa hàng hóa được miễn mọi nghĩa vụ bảo đảm an toàn thực phẩm. Các yêu cầu pháp luật liên quan và biện pháp xử lý khi có cảnh báo về an toàn thực phẩm vẫn cần được thực hiện.
Đây là điểm cần được làm rõ trong quá trình hoàn thiện văn bản hướng dẫn để tránh cách hiểu rằng hàng hóa thuộc diện miễn kiểm tra có thể đưa vào lưu thông mà không phải chịu trách nhiệm về chất lượng và an toàn.
Quản lý bằng dữ liệu, tăng cường hậu kiểm
Một nội dung quan trọng khác trong dự thảo là xây dựng cơ chế phân tích nguy cơ, bao gồm đánh giá nguy cơ, quản lý nguy cơ và truyền thông nguy cơ. Kết quả phân tích được sử dụng làm căn cứ lựa chọn hoặc điều chỉnh biện pháp quản lý đối với từng nhóm thực phẩm.
Dự thảo cũng đề cập việc tăng cường năng lực thử nghiệm, lấy mẫu giám sát trên thị trường và phát huy vai trò của hệ thống tổ chức thử nghiệm. UBND cấp tỉnh được đề xuất chủ động bố trí ngân sách để tăng cường hoạt động lấy mẫu hậu kiểm. Các tổ chức thử nghiệm tư nhân cũng có thể tham gia hoạt động thử nghiệm phục vụ quản lý nhà nước theo điều kiện quy định.
Cùng với đó, hệ thống thông tin và cơ sở dữ liệu về an toàn thực phẩm được xây dựng theo hướng theo dõi toàn bộ quá trình từ sản xuất ban đầu, sơ chế, chế biến, kinh doanh đến lưu thông và tiêu dùng. Lịch sử tuân thủ của doanh nghiệp sẽ là một trong những căn cứ để cơ quan chức năng đánh giá mức độ nguy cơ và lựa chọn phương thức kiểm tra.
Theo định hướng của cơ quan soạn thảo, việc kết hợp dữ liệu, phân tích nguy cơ và hậu kiểm sẽ giúp chuyển trọng tâm quản lý từ kiểm tra hành chính dàn trải sang kiểm soát có trọng điểm. Tuy nhiên, hiệu quả của mô hình này phụ thuộc vào chất lượng dữ liệu, năng lực của hệ thống thử nghiệm và khả năng phối hợp giữa các cơ quan quản lý.
Đối với người tiêu dùng, mục tiêu cuối cùng không chỉ là rút ngắn thời gian thông quan hàng hóa mà còn phải bảo đảm thực phẩm nhập khẩu đáp ứng yêu cầu an toàn khi lưu thông trên thị trường. Vì vậy, cải cách kiểm tra cần đi cùng cơ chế cảnh báo, truy xuất nguồn gốc, thu hồi và xử lý kịp thời khi phát hiện sản phẩm không đạt yêu cầu.
