Một trong những giống lúa bản địa tiêu biểu là tẻ đỏ Điện Biên – giống lúa mùa đặc sản được gieo trồng phổ biến trên ruộng bậc thang, nương và ven suối ở các huyện vùng cao như Tuần Giáo, Mường Chà, Tủa Chùa, Mường Nhé… Giống lúa này có thời gian sinh trưởng dài, đẻ nhánh khỏe, cứng cây, bông to; hạt gạo màu đỏ nâu, giàu vitamin và khoáng chất như B1, B2, B6, Fe, Mg, Ca. Không chỉ là sản phẩm hàng hóa giá trị cao, tẻ đỏ còn có khả năng thích nghi tốt, chịu hạn và chống chịu nhiều loại sâu bệnh chính.
Tuy nhiên, do được canh tác lâu năm, chưa qua chọn lọc, phục tráng và thiếu đầu tư nghiên cứu kỹ thuật canh tác, nên năng suất và chất lượng giống lúa này giảm sút theo thời gian; sự thuần chủng cũng bị mai một ở nhiều vùng sản xuất.
Trước thực tế đó, năm 2020, tỉnh Điện Biên triển khai đề tài “Nghiên cứu khai thác và phát triển nguồn gen giống lúa tẻ đỏ Điện Biên”, với sự tham gia của nhiều chuyên gia, nhà khoa học. Kết quả phục tráng thành công đã nâng cao chất lượng giống, đáp ứng nhu cầu sản xuất lúa gạo chất lượng cao. Năng suất tăng từ 10–15%, tỷ lệ hạt gạo đạt chuẩn thương phẩm cao hơn; gạo tẻ đỏ có mùi thơm, hương vị đậm đà, được thị trường ưa chuộng. Đây là cơ sở quan trọng để bảo tồn nguồn gen quý và phát triển thương hiệu nông nghiệp đặc sản của tỉnh.
Tiếp nối kết quả này, năm 2023, Sở Khoa học và Công nghệ Điện Biên triển khai đề tài “Phục tráng giống, xây dựng mã số vùng trồng, liên kết sản xuất gắn với chế biến và tiêu thụ sản phẩm lúa nếp tan Mường Phăng – Điện Biên”. Năm 2025, đề tài được thực hiện thí điểm trên diện tích 2.500m² nhằm khảo sát, đánh giá nguồn gen nếp tan; phục tráng, sản xuất hạt giống các cấp; hoàn thiện quy trình kỹ thuật; xây dựng mô hình liên kết sản xuất – chế biến – tiêu thụ; đồng thời thiết lập, quản lý mã số vùng trồng và thực hiện công nhận đặc cách giống lúa này.
Theo Sở Khoa học và Công nghệ, việc triển khai thành công đề tài sẽ là tiền đề mở rộng mô hình liên kết sản xuất, chế biến và tiêu thụ gạo nếp tan Mường Phăng trên quy mô 100–150ha trong 2 năm; hình thành chuỗi tiêu thụ 300–400 tấn thóc nếp tan đạt tiêu chuẩn VietGAP/năm.
Phó Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ Vũ Xuân Linh khẳng định: “Mục tiêu quan trọng là phục tráng nguồn gen quý, đưa nếp tan Mường Phăng trở thành sản phẩm chủ lực của địa phương, có mã số vùng trồng, được truy xuất nguồn gốc và phát triển thương hiệu bền vững.”
Từ các kết quả đạt được, Điện Biên tiếp tục mở rộng nghiên cứu, chọn tạo và bảo hộ giống cây trồng bản địa. Đến nay, tỉnh đã được Cục Trồng trọt (Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn) công nhận đặc cách 11 giống cây trồng địa phương, gồm: Dứa Queen, dứa Cayenne Pu Lau, sa nhân tím, chè Shan tuyết Tủa Chùa, khoai sọ Tủa Chùa, khoai sọ Phì Nhừ, lạc đỏ Na Son, bí xanh Tìa Dình, lạc đỏ Mường Nhé, sắn LT16 và dưa chuột Mông Điện Biên.
Nhiều giống cây sau khi được công nhận đã khẳng định giá trị kinh tế và trở thành sản phẩm nông nghiệp chủ lực. Tiêu biểu là chè Shan tuyết Tủa Chùa, nổi tiếng với hương vị đậm, hậu ngọt, búp chè phủ lớp tuyết trắng đặc trưng, đạt chuẩn OCOP và đã xuất khẩu. Sản phẩm dứa Queen, Cayenne Pu Lau cho năng suất cao, vị ngọt đậm, được nhiều doanh nghiệp thu mua chế biến sâu. Việc phát triển các giống cây đặc sản góp phần hình thành vùng sản xuất hàng hóa, tạo việc làm, nâng cao thu nhập và xây dựng thương hiệu nông sản địa phương.
Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn Chu Thị Thanh Xuân nhấn mạnh: Việc bảo tồn và phát triển giống cây bản địa không chỉ có giá trị khoa học mà còn mang ý nghĩa văn hóa – xã hội sâu sắc, bởi mỗi giống cây đều gắn với đời sống, tập quán, tri thức bản địa và bản sắc của đồng bào dân tộc thiểu số. Bảo tồn giống bản địa cũng là bảo tồn văn hóa, tạo nền tảng để phát triển du lịch sinh thái, du lịch nông nghiệp./.
