Trong đề thi tốt nghiệp THPT năm 2026 môn Ngữ văn, phần đọc hiểu của đề thi sử dụng ngữ liệu trích từ cuốn Code và Cát - Những quyền lực công nghệ xoay chuyển thế giới của tác giả Phan Tuấn. Văn bản xoay quanh phát minh máy in của Johannes Gutenberg vào thế kỷ XV và những tác động sâu rộng của công nghệ này đối với sự phát triển của tri thức nhân loại.
Thay vì khai thác những nội dung quen thuộc về đạo đức hay lối sống, văn bản đặt ra câu chuyện về sự lan tỏa tri thức trong lịch sử, qua đó gợi mở suy nghĩ về vai trò của công nghệ đối với tiến bộ xã hội. Tác giả đối chiếu giữa những quốc gia biết tận dụng công nghệ để phổ cập tri thức với những xã hội hạn chế việc tiếp cận thông tin, từ đó lý giải nguyên nhân dẫn tới khoảng cách phát triển.
Hệ thống câu hỏi được thiết kế theo hướng tăng dần mức độ nhận thức. Những câu đầu kiểm tra khả năng nhận diện thông tin và xác định chi tiết trong văn bản. Các câu sau yêu cầu thí sinh giải thích ý nghĩa của những hình ảnh mang tính ẩn dụ như "tài sản bị giam cầm" hay "nhiên liệu", đồng thời nhận xét mối liên hệ giữa luận đề và hệ thống luận điểm.
Đáng chú ý nhất là câu hỏi vận dụng yêu cầu thí sinh trình bày quan điểm về việc sử dụng trí tuệ nhân tạo trong bối cảnh hiện nay để tạo nên "sự cộng hưởng trí tuệ". Đây được xem là một trong những câu hỏi mang hơi thở thời đại rõ nét nhất của đề thi năm nay.
Tại phần nghị luận xã hội, đề yêu cầu viết đoạn văn khoảng 200 chữ trả lời câu hỏi: Làm thế nào để có những "Steve Jobs" Việt Nam? Từ gợi dẫn về Steve Jobs, Mark Zuckerberg và Elon Musk, đề bài mở ra không gian suy nghĩ rộng về giáo dục, sáng tạo, khởi nghiệp và trách nhiệm của người trẻ trong việc tạo ra những giá trị mới cho đất nước.
Theo nhiều giáo viên, đây là dạng đề có tính mở cao, cho phép học sinh thể hiện chính kiến, hiểu biết xã hội cũng như khả năng lập luận cá nhân thay vì chỉ trình bày những nội dung đã học thuộc.
Ở phần nghị luận văn học, đề thi lựa chọn bài thơ Những chiếc lá của nhà thơ Nguyễn Đình Thi, trích từ tập thơ xuất bản năm 2025.
Việc sử dụng ngữ liệu hoàn toàn mới tiếp tục khẳng định định hướng đánh giá năng lực cảm thụ và đọc hiểu văn bản của Chương trình GDPT 2018. Thí sinh không cần học thuộc tác phẩm mà vẫn có thể làm bài nếu có kỹ năng phân tích và cảm nhận thơ.
Bài thơ xây dựng hình tượng trung tâm là những chiếc lá. Trong những mùa Xuân, mùa Hạ và mùa Thu, lá góp phần làm nên vẻ đẹp của cuộc sống, mang đến bóng mát, sắc màu và niềm vui cho con người. Khi mùa Đông đến, những chiếc lá rơi xuống mặt đất tưởng như đã hoàn thành sứ mệnh của mình.
Tuy nhiên, ở phần sau của bài thơ, hình ảnh cậu bé đi nhặt lá khô về làm chất đốt đã mở ra một tầng ý nghĩa mới. Những chiếc lá dù đã rụng vẫn tiếp tục mang lại hơi ấm cho một mái nhà nghèo, giúp nấu nên bữa cơm đợi mẹ đi làm về.
Thông qua hình tượng giản dị ấy, bài thơ gợi lên những suy ngẫm sâu sắc về giá trị của sự cống hiến, vẻ đẹp của lao động và ý nghĩa của những điều bình thường trong cuộc sống. Đây là dạng ngữ liệu không quá khó tiếp cận nhưng đủ để phân hóa ở khả năng cảm thụ và chiều sâu suy nghĩ của thí sinh.
