Tiến sỹ Cấn Văn Lực, chuyên gia Kinh tế trưởng BIDV, Thành viên Hội đồng Tư vấn Chính sách của Thủ tướng Chính phủ, đã phác thảo những giải pháp then chốt từ bình ổn thị trường tài chính đến bảo đảm an ninh nhiên liệu, giúp doanh nghiệp và Chính phủ chủ động xoay chuyển tình thế trong bối cảnh khủng hoảng.
Các kịch bản về năng lượng để giữ nhịp tăng trưởng kinh tế
Việt Nam đang chịu tác động mạnh, khá sâu và rộng ở cả góc độ trực tiếp và gián tiếp. Trước hết, lĩnh vực năng lượng chịu tác động mạnh nhất. Mặc dù hai nhà máy lọc dầu trong nước đã đáp ứng khoảng 68% nhu cầu, Việt Nam vẫn phụ thuộc đáng kể vào nhập khẩu. Tổng nhu cầu xăng dầu và khí đốt hiện nay khoảng 26,65 triệu tấn, nhưng nguồn cung nội địa chỉ đạt 14,5 triệu tấn (chiếm 54,4%), còn lại 45,6% vẫn phải nhập khẩu. Đặc biệt, nhiên liệu bay Jet-A1 chỉ tự chủ được 38%, khí LPG đáp ứng 12% nhu cầu, và khí LNG gần như phụ thuộc hoàn toàn vào nhập khẩu từ các nhà cung cấp như: Qatar và Ả Rập - Xê Út.
Sự phụ thuộc này khiến các ngành liên đới đến năng lượng chịu tác động lớn, bao gồm vận tải, hàng không, logistics, du lịch. Các ngành sản xuất dùng nhiều năng lượng như hóa chất, phân bón, sắt thép, vật liệu xây dựng, sản xuất điện, điện tử, chip bán dẫn, ô tô... cũng bị ảnh hưởng. Thậm chí, nông nghiệp với các mặt hàng như lúa gạo, cà phê, hồ tiêu cũng chịu áp lực khi chi phí phân bón và năng lượng đầu vào tăng cao.
Tiến sỹ Cấn Văn Lực thông tin: Chúng tôi vừa công bố Báo cáo đánh giá nhanh tác động của chiến sự tại Iran tới kinh tế thế giới và Việt Nam. Trong đó, đánh giá tác động theo 3 kịch bản dựa trên diễn biến chiến sự. Kịch bản 1 là xung đột chấm dứt trong 4-5 tuần, không lan rộng. Giá dầu Brent bình quân cả năm khoảng 80-83 USD/thùng (tăng 15-20% so với 2025). Khi đó, lạm phát (CPI) bình quân năm 2026 của Việt Nam có thể tăng thêm 0,3-0,5 điểm % (vẫn quanh ngưỡng mục tiêu 4-4,5%). Tuy nhiên, tăng trưởng GDP có thể giảm khoảng 0,6-0,8 điểm % so với trường hợp không có chiến sự.
Kịch bản 2 là xung đột kéo dài khu vực, eo biển Hormuz bị phong tỏa vài tháng. Giá dầu có lúc lên 115-120 USD/thùng. Xuất khẩu của Việt Nam có thể giảm khoảng 2 điểm % và thu hút FDI có thể giảm 1,5-2 điểm %.
Kịch bản 3 là xung đột leo thang và lan rộng với nhiều nước can dự. Giá dầu bình quân năm có thể lên mức 90-97 USD/thùng. Khi đó, lạm phát Việt Nam có thể bị đẩy lên mức 4,5-5% và GDP sẽ chịu sức ép giảm sâu hơn do chi phí tăng và tâm lý thận trọng của nhà đầu tư, người tiêu dùng.
Tiến sỹ Lực phân tích: Trong bối cảnh bất định gia tăng, mục tiêu điều hành đòi hỏi sự bình tĩnh, chủ động và không phản ứng thái quá. Trong ngắn hạn, ưu tiên cao nhất là không để cú sốc xăng dầu và đứt gãy chuỗi cung ứng chuyển thành cú sốc nguồn cung năng lượng và giá cả. Chính phủ nên xem xét kiện toàn Tổ phản ứng nhanh, xây dựng kịch bản ứng phó bảo đảm đủ nguồn cung xăng dầu và đa dạng hóa nguồn nhập khẩu. Cần tăng cường kiểm tra để ngăn ngừa đầu cơ, găm hàng và có thể phát động "Chiến dịch tiết kiệm năng lượng toàn quốc". Bên cạnh đó, cần sớm xem xét giảm thuế, phí xăng dầu liên quan và linh hoạt sử dụng Quỹ bình ổn giá để hạn chế biến động quá mạnh.
Về điều hành vĩ mô, cần phối hợp chặt chẽ giữa chính sách tiền tệ, tài khóa để ổn định kinh tế, cân bằng giữa tỷ giá và lãi suất. Cần có cơ chế hỗ trợ kịp thời cho các doanh nghiệp chịu tác động trực tiếp từ chi phí nhiên liệu và vận tải tăng cao.
Trong trung và dài hạn, trọng tâm là củng cố an ninh năng lượng thông qua đa dạng hóa nguồn cung, tăng dự trữ chiến lược và đẩy nhanh triển khai Quy hoạch điện VIII điều chỉnh. Cần hoàn thiện khung pháp lý để tăng năng lực tự chủ chiến lược.
Bên cạnh đó, cần phát triển các thị trường tài chính như chứng khoán và giao dịch hàng hóa nhằm tạo ra các công cụ phòng ngừa rủi ro giá năng lượng. Cuối cùng, cần tiếp tục đầu tư hạ tầng chiến lược và nâng cao chất lượng nhân lực để tận dụng tốt hơn các dòng vốn đầu tư mới vào công nghệ, AI và tài chính trong bối cảnh chuỗi cung ứng toàn cầu đang bị tái cấu trúc do chiến sự.
Cần dùng “tổng lực” công cụ để giữ giá xăng ổn định
PGS.TS Trần Hoàng Ngân, Chủ tịch Hội đồng tư vấn đột phá phát triển Trường Đại học Sài Gòn, mang đến một góc nhìn đầy lạc quan và kiên định: Đất nước đã đi qua những giai đoạn khó khăn nhất, chúng ta hoàn toàn có đủ nguồn lực, kinh nghiệm và công cụ để "chế ngự" lạm phát, bảo vệ vững chắc túi tiền của người dân và thành quả tăng trưởng năm 2026.
Theo PGS.TS Trần Hoàng Ngân, trước tiên, chúng ta hãy nhìn vào những gam màu sáng. Hai tháng đầu năm 2026, người dân Việt Nam đã đón Tết Bính Ngọ hết sức an lành, vui tươi và hạnh phúc. Thu ngân sách Nhà nước trong 2 tháng đầu năm cũng ghi nhận mức tăng trưởng rất tốt. Điều đó minh chứng rằng sự ổn định vĩ mô đang mang lại rất nhiều giá trị, tạo đà bứt phá cho kinh tế Việt Nam tăng trưởng ở mức cao.
Tuy nhiên, từ đầu tháng Ba đến nay, tình hình thế giới bắt đầu có những biến động lớn. Căng thẳng tại khu vực Trung Đông, đặc biệt là xung đột giữa Iran và Mỹ - Israel đã tạo ra nguy cơ khủng hoảng năng lượng. Giá dầu thô tăng cực mạnh, vọt lên hơn 40%. Việc này khiến Liên bộ Công Thương - Tài chính vừa phải điều chỉnh giá xăng bán lẻ vượt mốc 29.000 đồng/lít.
PGS Hoàng Ngân phân tích: Đây không phải là lần đầu tiên chúng ta đối mặt với cú sốc năng lượng. Việt Nam đã có quá nhiều bài học kinh nghiệm xương máu và cả những thành công vang dội trong việc điều hành giá, đặc biệt là vào năm 2022 Việt Nam kiềm chế lạm phát 3,15%, thế giới trên 7%. Nhờ kiểm soát tốt giá cả, ổn định được giá xăng dầu. Do đó chúng ta cần có chính sách phản ứng linh hoạt, kịp thời, đồng bộ dựa trên các bài học kinh nghiệm đã có trước đây (năm 2008 và 2022).
Quy luật thị trường cho thấy giá xăng dầu lên thì giá cả hàng hóa rục rịch tăng theo, nhưng khi xăng dầu xuống, mặt bằng giá cả lại "đứng im" không chịu xuống. Điều này vắt kiệt sức mua của người dân. Vì vậy, quan điểm của tôi là: Chúng ta cần nỗ lực giữ giá xăng dầu ổn định bằng mọi giá! Đây không phải lúc để chần chừ mà phải phản ứng thật nhanh.
Chính phủ cần sử dụng "tổng lực" các công cụ. Thứ nhất, chấp nhận giảm đến mức tối đa các loại thuế, phí để kìm giữ giá xăng dầu. Chúng ta có thể dùng chính nguồn thu ngân sách tăng thêm rất tốt của 2 tháng đầu năm nay để bù đắp cho việc giảm thuế phí này. Đây là sự "đánh đổi" vô cùng cần thiết và khôn ngoan. Nếu để mất ổn định, cái giá phải trả sẽ lớn hơn gấp nhiều lần.
Thứ hai, chúng ta đang nắm trong tay công cụ Quỹ bình ổn giá xăng dầu với dư địa còn khoảng 6.000 tỷ đồng. Việc linh hoạt sử dụng quỹ này kết hợp với giảm thuế sẽ giúp kiểm soát nhịp đập của thị trường năng lượng một cách êm ái nhất.
Để ngăn chặn hiệu ứng "domino" lạm phát, chúng ta cần hành động quyết liệt trên hai mặt trận: Ngắn hạn với mục tiêu "Ổn định - Hỗ trợ" và dài hạn với chiến lược "Tự chủ - Chuyển đổi".
Về ngắn hạn cần hành động cấp bách đó là hạ nhiệt giá xăng & Chống đầu cơ bằng cách kích hoạt ngay "lá chắn" tài khóa (giảm thuế, phí xăng dầu, phí hạ tầng); đa dạng hóa nguồn cung. Lực lượng quản lý thị trường phải dập tắt ngay tình trạng "tát nước theo mưa", tuyệt đối không để đứt gãy nguồn cung tại các cây xăng và siết chặt chống buôn lậu biên giới.
Bên cạnh đó cần có gói trợ giá trực tiếp (qua tài khoản/ví điện tử) cho vận tải công cộng; đẩy mạnh bình ổn giá lương thực, thực phẩm. Đặc biệt, cần sớm tăng lương cơ sở, lương hưu và trợ cấp xã hội để bảo vệ người yếu thế.
Đồng thời, các cơ quan hành chính cắt giảm ngay 10-15% điện năng tiêu thụ; linh hoạt áp dụng làm việc, học tập trực tuyến (online) và khuyến khích người dân sử dụng phương tiện công cộng (metro, xe đạp).
Về dài hạn chúng ta phải xây dựng một nền kinh tế bớt phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch thông qua 3 trụ cột.
Thứ nhất là đẩy nhanh tiến độ các tuyến Metro, tăng độ phủ xe buýt điện. Dùng cơ chế đặc thù ưu đãi thuế, trạm sạc để khuyến khích người dân chuyển sang xe điện, phát triển làn đường riêng cho xe đạp.
Thứ hai là tận dụng tối đa mái nhà công sở, khu công nghiệp để phát triển điện mặt trời áp mái theo mô hình "tự sản tự tiêu", giảm tải cho điện quốc gia.
Thứ ba là ứng dụng Trí tuệ nhân tạo (AI) trong dự báo kho dự trữ năng lượng cấp quốc gia. Với doanh nghiệp, dùng AI để tối ưu hóa logistics, lịch trình vận chuyển. Kết hợp với việc điều tiết giảm kẹt xe, chi phí logistics toàn nền kinh tế sẽ giảm xuống mức thấp nhất.
Tóm lại, những khó khăn hiện tại chính là "cú hích" để chúng ta đẩy nhanh quá trình chuyển đổi xanh, chuyển đổi số, hướng tới một nền kinh tế tự chủ và bền vững hơn!
PGS.TS Trần Hoàng Ngân nhấn mạnh: Ổn định kinh tế vĩ mô, kiểm soát lạm phát, đảm bảo an sinh xã hội là điều kiện tiên quyết. Về tầm nhìn dài hạn, Việt Nam cần tiếp tục củng cố vững chắc an ninh năng lượng, an ninh lương thực, an ninh kinh tế, đồng thời phát huy tối đa vai trò của thị trường nội địa với 100 triệu dân. Với tiềm lực và kinh nghiệm điều hành hiện tại, tôi hoàn toàn tin tưởng kinh tế Việt Nam sẽ vững vàng vượt qua sóng gió để hoàn thành xuất sắc các mục tiêu tăng trưởng đã đề ra!
