Mỗi mùa tuyển sinh, điểm chuẩn lại trở thành một trong những căn cứ quan trọng để thí sinh và phụ huynh lựa chọn ngành học. Ngành nào điểm cao được xem là “tốt”, trường nào có điểm chuẩn tăng mạnh thường nhận được nhiều sự quan tâm.
Tuy nhiên, thị trường lao động đang thay đổi nhanh hơn trước. Một ngành có sức hút lớn ở thời điểm hiện tại chưa chắc còn giữ nguyên vị trí sau vài năm. Sự phát triển của trí tuệ nhân tạo, tự động hóa và công nghệ mới đang làm thay đổi yêu cầu đối với nhiều công việc.
Vì vậy, chọn nghề không thể chỉ dựa vào bảng xếp hạng điểm chuẩn hay danh sách những ngành đang được quan tâm.
Điểm chuẩn không phải thước đo nghề nghiệp
Trước đây, con đường vào nghề của người trẻ tương đối rõ. Cơ hội học đại học hạn chế, số ngành đào tạo chưa nhiều nên việc lựa chọn thường xoay quanh một số lĩnh vực quen thuộc. Không vào được đại học, nhiều người chọn cao đẳng, trung cấp để sớm đi làm.
Hiện nay, người học có nhiều lựa chọn hơn. Đại học, cao đẳng, giáo dục nghề nghiệp, các chương trình đào tạo ngắn hạn hay học trực tuyến đều có thể trở thành con đường vào nghề.
Ngay trong một ngành, cơ hội việc làm cũng không chỉ phụ thuộc vào tấm bằng. Nhà tuyển dụng ngày càng quan tâm đến khả năng thực hành, ngoại ngữ, công nghệ, giao tiếp và năng lực giải quyết vấn đề của người lao động.
Điều đó cho thấy điểm chuẩn chỉ phản ánh mức độ cạnh tranh của một ngành tại một thời điểm, không phải thước đo đầy đủ về giá trị của nghề nghiệp.
Một ngành có điểm chuẩn 29 điểm chưa chắc phù hợp với một thí sinh đạt 29 điểm. Ngược lại, một ngành có mức điểm vừa phải vẫn có thể mở ra cơ hội tốt nếu phù hợp với năng lực và định hướng của người học.
Ngành “hot” hôm nay có thể thay đổi trong vài năm tới
Sự thay đổi đang diễn ra rõ ở nhiều nhóm ngành. Công nghệ, trí tuệ nhân tạo, khoa học dữ liệu đang được thí sinh quan tâm mạnh. Trong khi đó, một số ngành từng có sức hút lớn lại có sự dịch chuyển về điểm chuẩn và số lượng nguyện vọng.
Điều này không có nghĩa ngành nào giảm điểm chuẩn cũng mất cơ hội việc làm, hay ngành nào tăng điểm cũng bảo đảm tương lai. Điểm chuẩn chịu tác động bởi nhiều yếu tố, trong đó có số lượng thí sinh đăng ký, chỉ tiêu và phương thức tuyển sinh.
Với người trẻ, điều quan trọng hơn là nhìn xa hơn một mùa tuyển sinh.
Một công việc có thể thay đổi bởi công nghệ. Một vị trí có thể biến mất nhưng đồng thời những công việc mới cũng xuất hiện. Người lao động vì thế cần chuẩn bị cho khả năng thay đổi thay vì chỉ tìm kiếm một nghề được cho là “ổn định” trong nhiều năm.
Hướng nghiệp phải gắn với nhu cầu nhân lực
Trong bối cảnh đó, hướng nghiệp cần được nhìn nhận như một phần của quá trình phát triển nguồn nhân lực, thay vì chỉ là hoạt động hỗ trợ học sinh chọn trường trước kỳ thi.
Học sinh cần được biết mình phù hợp với công việc nào, công việc đó đòi hỏi những năng lực gì, quá trình đào tạo kéo dài bao lâu, chi phí ra sao và cơ hội phát triển thế nào.
Những thông tin này cần được cung cấp bằng dữ liệu thực tế, dễ hiểu và cập nhật. Một học sinh lớp 12 khó có thể tự đánh giá thị trường lao động trong 5-10 năm tới. Nhà trường, gia đình và các cơ quan quản lý cần giúp các em có thêm thông tin để đưa ra lựa chọn phù hợp.
Đặc biệt, hướng nghiệp không nên chỉ tập trung vào câu hỏi “học ngành gì để dễ xin việc”. Câu hỏi quan trọng hơn là “cần có năng lực gì để có thể làm việc và phát triển trong một thị trường luôn thay đổi?”
Ngoại ngữ, kỹ năng số, khả năng sử dụng công nghệ, tư duy phản biện, giao tiếp, hợp tác và tự học ngày càng trở thành những năng lực nền tảng.
Một người lao động có nền tảng tốt có thể chuyển từ công việc này sang công việc khác mà không phải bắt đầu lại hoàn toàn.
Chọn nghề cũng là chọn khả năng thích ứng
Không ai có thể chắc chắn nghề nào sẽ “hot” trong 10 năm tới. Vì thế, mục tiêu của giáo dục hướng nghiệp không nên dừng ở việc giúp mỗi học sinh chọn được một ngành để theo học, mà cần giúp các em hiểu bản thân và chuẩn bị năng lực cho cả quá trình làm việc sau này.
Với phụ huynh, thay vì chỉ hỏi “điểm này nên vào trường nào”, có thể bắt đầu bằng những câu hỏi khác: Con thích làm gì? Có điểm mạnh nào? Phù hợp với môi trường công việc nào? Nghề đó yêu cầu những năng lực gì? Và nếu công việc thay đổi, con có khả năng học lại, chuyển hướng hay không?
Đó mới là nền tảng của một lựa chọn nghề nghiệp bền vững.
Trong một thị trường lao động biến động nhanh, tấm bằng vẫn quan trọng nhưng không còn là tất cả. Điều có giá trị lâu dài hơn là khả năng học hỏi, làm chủ công nghệ và thích ứng với những thay đổi của công việc.
tít nào chọn hay hơn đươc không
