Tuần lễ Nobel 2026 đang diễn ra với các giải thưởng lần lượt được công bố từ ngày 5 đến 12/10. Đến ngày 8/10, bốn hạng mục gồm Sinh lý học hoặc Y học, Vật lý, Hóa học và Văn học đã xác định chủ nhân, Nobel Hòa bình và Kinh tế sẽ tiếp tục được công bố trong những ngày tới.
Người đầu tiên được xướng tên trong mùa Nobel năm nay là Karl Deisseroth, cùng Peter Hegemann và Georg Nagel, với Nobel Sinh lý học hoặc Y học. Ba nhà khoa học được vinh danh nhờ những phát hiện đặt nền móng cho quang di truyền học, phương pháp sử dụng ánh sáng để kiểm soát hoạt động của các tế bào thần kinh.
Phát hiện này đã tạo ra một công cụ mới cho nghiên cứu não bộ. Thay vì chỉ quan sát tín hiệu thần kinh, các nhà khoa học có thể tác động trực tiếp đến những nhóm tế bào nhất định bằng ánh sáng. Nhờ đó, họ có thể tìm hiểu rõ hơn mối liên hệ giữa hoạt động của não với hành vi và các chức năng thần kinh.
Trong ba người, Deisseroth đóng vai trò quan trọng trong việc đưa kỹ thuật quang di truyền học vào nghiên cứu hệ thần kinh ở động vật có vú. Hegemann và Nagel góp phần phát hiện, nghiên cứu các protein nhạy sáng làm nền tảng cho công nghệ này.
Ở Nobel Vật lý, Francis Halzen là chủ nhân duy nhất được vinh danh năm nay. Công trình của ông gắn với IceCube, đài quan sát được xây dựng sâu dưới lớp băng Nam Cực để tìm kiếm neutrino năng lượng cao đến từ vũ trụ.
Neutrino là những hạt gần như không tương tác với vật chất. Chúng có thể đi qua Trái Đất mà rất khó bị phát hiện. IceCube tận dụng lớp băng khổng lồ tại Nam Cực làm môi trường phát hiện. Hàng nghìn cảm biến được bố trí dưới băng để ghi lại những tia sáng rất yếu xuất hiện khi neutrino tương tác với vật chất.
Việc phát hiện neutrino có nguồn gốc thiên văn mở thêm một phương thức nghiên cứu vũ trụ. Những hạt này có thể mang thông tin từ các môi trường cực đoan trong không gian, giúp giới khoa học tìm hiểu những hiện tượng mà các phương pháp quan sát truyền thống khó tiếp cận.
Nobel Hóa học 2026 được trao cho Henri B. Kagan và Kenso Soai nhờ những nghiên cứu về hóa học hữu cơ bất đối xứng và quá trình tự xúc tác.
Nhiều phân tử tồn tại dưới hai dạng có cấu trúc giống như hình ảnh phản chiếu của nhau. Dù có cùng thành phần hóa học, hai dạng này có thể tạo ra những tác động rất khác nhau khi tương tác với các hệ sinh học.
Các nghiên cứu của Kagan và Soai giúp làm rõ cách một phản ứng hóa học có thể tạo ra ưu thế cho một dạng phân tử. Kiểm soát được quá trình này có ý nghĩa quan trọng trong tổng hợp hữu cơ, đặc biệt với những hợp chất được sử dụng trong nghiên cứu và sản xuất dược phẩm.
Đến ngày 8/10, Anne Carson trở thành chủ nhân Nobel Văn học 2026. Nhà văn Canada được biết đến với phong cách sáng tác khó xếp vào một thể loại cố định, khi thường xuyên kết hợp thơ, văn xuôi, dịch thuật và nghiên cứu văn học.
Một dấu ấn nổi bật trong sự nghiệp Carson là việc bà đưa chất liệu từ văn học Hy Lạp cổ đại vào những tác phẩm mang hình thức hiện đại. Bà không chỉ chuyển ngữ các tác phẩm kinh điển mà còn sử dụng chúng như chất liệu để khám phá những vấn đề của con người đương đại.
Carson từng gây chú ý với Autobiography of Red, tác phẩm lấy cảm hứng từ thần thoại Hy Lạp nhưng được triển khai dưới dạng tiểu thuyết bằng thơ. Cách kết hợp giữa những chất liệu cổ điển và hình thức sáng tác mới là một đặc điểm xuyên suốt trong sự nghiệp của nữ nhà văn.
Bốn chủ nhân đã được công bố cho thấy phạm vi rất rộng của Nobel 2026. Deisseroth, Hegemann và Nagel mở thêm công cụ nghiên cứu hoạt động của não; Halzen đưa neutrino trở thành một phương tiện quan sát vũ trụ; Kagan và Soai giúp kiểm soát tốt hơn những phản ứng tạo ra phân tử bất đối xứng, còn Carson mở rộng cách tiếp cận văn chương bằng việc kết nối văn học cổ điển với hình thức hiện đại.
