Theo Thông tư hướng dẫn Chương trình mục tiêu quốc gia về chăm sóc sức khỏe, dân số và phát triển giai đoạn 2026-2035, giai đoạn I từ năm 2026 đến năm 2030, công tác dân số sẽ được triển khai theo hướng can thiệp sớm và sát hơn với nhu cầu của từng nhóm dân cư. Một trong những nội dung được chú trọng là giúp các cặp vợ chồng chủ động nhận biết những yếu tố có thể ảnh hưởng đến khả năng sinh sản thay vì chỉ tìm đến cơ sở y tế khi đã gặp khó khăn trong việc có con.
Tại một số địa phương có mức sinh thấp, Bộ Y tế dự kiến thí điểm tầm soát nguy cơ vô sinh đối với những cặp vợ chồng đã kết hôn trên 12 tháng nhưng có yếu tố nguy cơ. Người dân có thể được tư vấn, khám, siêu âm, xét nghiệm hoặc thực hiện một số phương pháp sàng lọc phù hợp theo hướng dẫn chuyên môn.
Hoạt động này được ưu tiên tại các xã, phường có khu công nghiệp, nơi tập trung đông nam, nữ thanh niên trong độ tuổi sinh đẻ. Những nhóm có hoàn cảnh khó khăn như hộ nghèo, cận nghèo, đối tượng bảo trợ xã hội và người dân tại vùng dân tộc thiểu số, miền núi, biên giới, ven biển, hải đảo cũng được ưu tiên tiếp cận dịch vụ tư vấn, khám và sàng lọc.
Song song với việc bảo vệ khả năng sinh sản, chính sách mới tập trung nguồn lực vào những nơi đang có mức sinh thấp hơn mức bình quân cả nước. 10 tỉnh, thành phố nằm trong diện trọng điểm gồm Hà Nội, Khánh Hòa, Đồng Nai, An Giang, Đồng Tháp, Vĩnh Long, Cà Mau, Cần Thơ, Tây Ninh và TP.HCM. Thay vì chỉ tuyên truyền chung, các địa phương sẽ tổ chức nhiều hình thức như tọa đàm, tư vấn, đối thoại chính sách, phát động phong trào và biểu dương những tập thể, cá nhân thực hiện tốt chính sách dân số. Ở một số xã, phường, việc vận động sẽ hướng đến các cặp vợ chồng sinh đủ hai con, trong đó khuyến khích phụ nữ hoàn thành việc sinh đủ hai con trước 35 tuổi.
Đằng sau những định hướng này là sự thay đổi rõ rệt trong hành vi kết hôn và sinh con của người Việt. Tuổi kết hôn trung bình lần đầu đã tăng từ 25,2 tuổi năm 2019 lên 27,3 tuổi vào năm 2024. Áp lực kinh tế, chi phí nuôi con, mong muốn ổn định công việc trước khi lập gia đình hay khó khăn trong việc tìm kiếm bạn đời phù hợp khiến không ít người trẻ trì hoãn chuyện kết hôn. Nếu mức sinh thấp kéo dài, Việt Nam không chỉ giảm số trẻ được sinh ra mà còn phải đối mặt với nguy cơ thiếu hụt lực lượng lao động và tốc độ già hóa dân số nhanh hơn.
Từ thực tế đó, Bộ Y tế đưa việc chuẩn bị cho hôn nhân vào các hoạt động dân số dành cho thanh niên. Người trẻ sẽ được cung cấp kiến thức không chỉ về sinh sản mà cả những vấn đề có thể ảnh hưởng trực tiếp đến cuộc sống gia đình như sức khỏe tình dục, mang thai, sinh con, chăm sóc trẻ và quản lý tài chính. Các lớp học, hội thảo, tọa đàm và chương trình tư vấn trước hôn nhân sẽ được tổ chức tại địa phương, trong đó có nội dung truyền thông, tư vấn khuyến khích nam, nữ kết hôn trước 30 tuổi. Bộ Y tế dự kiến xây dựng bộ tài liệu thống nhất trên toàn quốc, đào tạo cán bộ triển khai và phát triển thêm các tài liệu số để người trẻ có thể chủ động tiếp cận thông tin.
Theo kế hoạch, mỗi năm khoảng 20% số xã, phường, đặc khu được lựa chọn sẽ tổ chức ít nhất một lớp học, hội thảo hoặc chuyên đề dành cho nam, nữ thanh niên chuẩn bị kết hôn. Cách làm này nhằm chuyển trọng tâm từ việc chỉ vận động sinh con sang hỗ trợ người trẻ có đủ kiến thức và kỹ năng trước khi bước vào đời sống gia đình.
Để tìm hiểu rõ hơn lý do người dân lựa chọn sinh ít con hoặc trì hoãn việc sinh con, Bộ Y tế dự kiến thực hiện Điều tra nhân khẩu học và sức khỏe trong giai đoạn 2027-2028. Nội dung điều tra sẽ đề cập đến sức khỏe sinh sản, sức khỏe tình dục, kế hoạch hóa gia đình, sức khỏe bà mẹ và trẻ em, mức sinh cũng như số con mà các cặp vợ chồng và nam, nữ thanh niên mong muốn. Các khảo sát chuyên đề tiếp tục được triển khai trong các năm 2027, 2029 và 2030, qua đó cung cấp thêm dữ liệu về những yếu tố tác động đến quyết định sinh con và mối quan hệ giữa mức sinh với quy mô dân số, lao động và phát triển.
Như vậy, thay vì tiếp cận chính sách dân số chỉ từ mục tiêu tăng số trẻ được sinh ra, chương trình giai đoạn mới mở rộng sang cả việc hỗ trợ người trẻ trước hôn nhân, chăm sóc sức khỏe sinh sản và tháo gỡ nguy cơ vô sinh. Việc khuyến khích kết hôn trước 30 tuổi, sinh đủ hai con tại các địa phương có mức sinh thấp được đặt trong một hệ thống giải pháp rộng hơn, hướng tới duy trì quy mô dân số và nâng cao chất lượng dân số trong những năm tới.
