Trong quá trình phát triển mạnh mẽ của cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, báo chí Việt Nam đang đứng trước những cơ hội và thách thức chưa từng có. Đối với vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, nơi sinh sống của hơn 14 triệu người (chiếm khoảng hơn 14,3% dân số của cả nước) thuộc 53 dân tộc thiểu số, vai trò của báo chí không chỉ dừng lại ở chức năng thông tin, tuyên truyền mà còn trở thành động lực thúc đẩy phát triển bền vững, góp phần thu hẹp khoảng cách phát triển giữa miền núi và miền xuôi.
Đặc biệt, trong bối cảnh chuyển đổi số quốc gia đang được triển khai sâu rộng, báo chí ngày càng khẳng định vị thế là cầu nối tri thức, người bạn đồng hành và người giữ lửa văn hóa đối với đồng bào các dân tộc thiểu số.
Báo chí, cầu nối đưa chính sách đến với đồng bào
Nhìn lại chặng đường hơn 100 năm phát triển của nền báo chí cách mạng Việt Nam, có thể thấy báo chí luôn đồng hành cùng sự nghiệp phát triển vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi.
Từ những bản tin phát thanh bằng tiếng dân tộc trên các làn sóng của Đài Tiếng nói Việt Nam, những trang báo vùng cao đến các chuyên mục truyền hình bằng tiếng Mông, Dao, Thái, Ê-đê, Gia-rai, Chăm, Khmer..., báo chí đã góp phần đưa chủ trương của Đảng, chính sách pháp luật của Nhà nước đến tận các bản làng xa xôi.
Theo thống kê của Bộ Dân tộc và Tôn giáo, hiện nay hơn 95% xã vùng đồng bào dân tộc thiểu số đã được phủ sóng phát thanh, truyền hình; tỷ lệ hộ dân được tiếp cận thông tin ngày càng tăng. Hệ thống báo chí, truyền thông đã trở thành một trong những kênh quan trọng nhất giúp người dân tiếp cận tri thức mới, khoa học kỹ thuật và các chính sách hỗ trợ phát triển kinh tế - xã hội.
Nhiều mô hình giảm nghèo, phát triển du lịch cộng đồng, khởi nghiệp vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi được nhân rộng từ chính những câu chuyện được báo chí phát hiện, lan tỏa.
Không ít địa phương đã tận dụng hiệu quả sức mạnh truyền thông để quảng bá sản phẩm OCOP, giới thiệu văn hóa truyền thống, thu hút du khách và nhà đầu tư.
Chuyển đổi số mở ra không gian phát triển mới
Nếu như trước đây, đồng bào vùng sâu, vùng xa, biên giới, hải đảo gặp nhiều khó khăn trong tiếp cận thông tin thì ngày nay, với sự phát triển của internet và điện thoại thông minh, chuyển đổi số,… khoảng cách đó đang dần được thu hẹp. Đến nay, tỷ lệ phủ sóng 4G tại các xã vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi đã đạt trên 98%; hàng triệu người dân đã tiếp cận các nền tảng số.
Sự phát triển của báo điện tử, mạng xã hội chính thống và các nền tảng đa phương tiện đã giúp thông tin đến với người dân nhanh hơn, sinh động hơn và tương tác hiệu quả hơn.
Tuy nhiên, cùng với cơ hội là những thách thức không nhỏ. Trong đó, tin giả, thông tin sai lệch, các luận điệu xuyên tạc về dân tộc, tôn giáo vẫn xuất hiện trên không gian mạng.
Điều đó đòi hỏi báo chí phải phát huy tốt hơn vai trò định hướng dư luận, bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, đồng thời nâng cao năng lực truyền thông số để cạnh tranh với các nguồn thông tin thiếu kiểm chứng.
Tiến sĩ Lò Giàng Páo, Uỷ viên Uỷ ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, Phó Chủ tịch Hội Hỗ trợ Kinh tế miền núi Việt Nam tham dự hội thảo khoa học tại Uỷ ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam
Đặc biệt, một trong những đóng góp quan trọng của báo chí trong phát triển bền vững vùng đồng bào dân tộc thiểu số là đồng hành cùng văn học, nghệ thuật dân tộc thiểu số trong hành trình gìn giữ tiếng mẹ đẻ.
Ngôn ngữ là linh hồn của văn hóa. Khi một ngôn ngữ mất đi, một phần ký ức văn hóa của cộng đồng cũng có nguy cơ mai một.
Trong nhiều năm qua, các cơ quan báo chí đã dành không gian đáng kể để giới thiệu tác phẩm văn học dân tộc thiểu số, quảng bá các tác giả người dân tộc thiểu số, góp phần bảo tồn và phát huy tiếng nói, chữ viết truyền thống.
Nhiều chuyên trang, chuyên mục bằng tiếng dân tộc đã trở thành “lớp học không tường” giúp thế hệ trẻ hiểu hơn về cội nguồn văn hóa dân tộc mình.
Đặc biệt trong môi trường số, việc số hóa các tác phẩm văn học dân tộc thiểu số đang mở ra cơ hội lưu giữ lâu dài những giá trị văn hóa quý báu.
Các kho dữ liệu số, thư viện điện tử, sách nói bằng tiếng dân tộc đang góp phần đưa văn hóa dân tộc thiểu số đến gần hơn với công chúng trong và ngoài nước.
Tiến sĩ Lò Giàng Páo, Uỷ viên Uỷ ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, Phó Chủ tịch Hội Hỗ trợ Kinh tế miền núi Việt Nam cho rằng: “Báo chí là lực lượng tiên phong, đóng vai trò đặc biệt quan trọng trong việc bảo tồn văn hóa các dân tộc thiểu số”.
Trong bối cảnh toàn cầu hóa và chuyển đổi số, nhiều giá trị văn hóa truyền thống đứng trước nguy cơ mai một. Báo chí không chỉ phản ánh thực tiễn mà còn góp phần lưu giữ ký ức cộng đồng. Mỗi bài viết về văn hoá truyền thống, lễ hội, tiếng nói, chữ viết, dân ca, dân vũ, nghề thủ công truyền thống,… đều là một hình thức bảo tồn văn hóa.
Báo chí hiện đại cần đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số, xây dựng các nền tảng dữ liệu văn hóa dân tộc thiểu số để thế hệ trẻ có thể tiếp cận dễ dàng hơn.
“Muốn phát triển bền vững vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi thì phải phát triển từ văn hóa. Báo chí chính là một trong những lực lượng tiên phong thực hiện sứ mệnh đó”, Tiến sĩ Lò Giàng Páo chia sẻ thêm.
Còn theo Tiến sĩ Phùng Quang Thiện, chuyên gia nghiên cứu về chính sách dân tộc của Bộ Dân tộc và Tôn giáo cho biết: “Để phát triển bền vững vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi cần sức mạnh của truyền thông số, báo chí trong thời đại số không chỉ là công cụ truyền thông mà còn là nguồn lực phát triển”.
Ngày nay, một sản phẩm nông nghiệp, một điểm du lịch cộng đồng hay một mô hình khởi nghiệp của đồng bào dân tộc thiểu số hoàn toàn có thể vươn ra thị trường toàn quốc nếu được truyền thông hiệu quả.
Việc chuyển đổi số đang tạo ra cơ hội lớn cho báo chí trong việc tiếp cận đồng bào bằng nhiều hình thức mới, như: podcast, video ngắn, infographic, livestream hay các nền tảng số khác.
“Điều quan trọng là báo chí phải nói bằng ngôn ngữ gần gũi với người dân, phản ánh đúng nhu cầu của cộng đồng và tạo được sự tương tác hai chiều”, Tiến sĩ Phùng Quang Thiện nhấn mạnh.
Báo chí vì một tương lai phát triển bền vững
Trong bối cảnh đất nước bước vào kỷ nguyên phát triển mới, yêu cầu đặt ra đối với báo chí ngày càng lớn hơn.
Báo chí không chỉ đưa tin mà còn phải tham gia giải quyết các vấn đề xã hội; không chỉ phản ánh thực tiễn mà còn kiến tạo giá trị; không chỉ truyền tải chính sách mà còn góp phần nâng cao dân trí, phát triển nguồn nhân lực và bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc.
Đối với vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, báo chí chính là một trong những nguồn lực mềm quan trọng nhất để thúc đẩy phát triển bền vững.
Từ những bản làng vùng cao đến không gian số toàn cầu, từ những câu chuyện giảm nghèo đến hành trình giữ tiếng mẹ đẻ, báo chí đang góp phần kết nối truyền thống với hiện đại, kết nối khát vọng phát triển với những giá trị văn hóa ngàn đời.
Khi chuyển đổi số trở thành xu thế tất yếu, báo chí càng cần đổi mới mạnh mẽ hơn nữa để thực hiện tốt sứ mệnh của mình: đồng hành cùng đồng bào dân tộc thiểu số trên con đường phát triển nhanh hơn, bền vững hơn và giàu bản sắc hơn.
Đó không chỉ là trách nhiệm nghề nghiệp mà còn là đóng góp thiết thực cho sự nghiệp củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc, nguồn sức mạnh vô tận của đất nước Việt Nam trong kỷ nguyên mới./.
