Từ nền tảng gia đình đến giảng đường y khoa
Bác sĩ Hoàng Sầm sinh ra trong một gia đình có tới 13 đời làm nghề thuốc Nam tại xã Bản Péo, huyện Hoàng Su Phì, tỉnh Hà Giang - vùng đất giàu dược liệu nhưng nghèo điều kiện sống. Truyền thống gia đình và thực tế vùng quê đã sớm gieo vào ông niềm đam mê với dược liệu và y học bản địa ngay từ khi còn là sinh viên y khoa.
Ông theo học Bác sĩ đa khoa tại Đại học Y khoa Bắc Thái (nay là Đại học Y – Dược Thái Nguyên), sau đó học chuyên ngành Y học dân tộc tại Đại học Y Hà Nội và tiếp tục đào sâu vào các lĩnh vực y học cổ truyền, y dịch và bệnh học thuần Việt. Trên giảng đường, ông không chỉ được ghi nhận là bác sĩ giỏi, mà còn là giảng viên truyền cảm hứng cho sinh viên về giá trị của y học bản địa - lĩnh vực bị lãng quên nhưng giàu tiềm năng chữa bệnh.
Người thầy thuốc “gàn” và con đường “khác biệt”
Sau nhiều năm giảng dạy và khám chữa bệnh trong các bệnh viện lớn, Hoàng Sầm điều chỉnh hướng đi của mình: Thành lập Viện Y học bản địa Việt Nam, nơi ông dành tâm huyết để giữ gìn, nghiên cứu và ứng dụng các bài thuốc dân tộc vào điều trị thực tế.
Điều khiến nhiều đồng nghiệp dùng từ “gàn” để miêu tả ông không phải là sự thiếu nghiêm túc, mà là lòng can đảm đổi hướng khỏi con đường thuận lợi - rời bỏ vị trí ổn định để đi vào một lĩnh vực mà nhiều người khác không mấy ai quan tâm. Viện của ông đã thực hiện gần 50 đề tài khoa học về thuốc Nam, nhiều sản phẩm nghiên cứu đã được ứng dụng rộng rãi trong cộng đồng.
Các sản phẩm do ông nghiên cứu không chỉ dừng ở lý thuyết. Hàng loạt chế phẩm ứng dụng từ thuốc Nam, như thuốc điều trị bệnh gút, thuốc hỗ trợ chức năng tim mạch, thuốc điều trị đại tràng… đã được đưa vào thực tế và góp phần giảm bớt gánh nặng bệnh tật cho nhiều người.
Gắn bó với Tả Phìn Hồ - nơi “bị lãng quên”
Năm 2016, ông quyết định đầu tư dự án phát triển nông thôn bền vững tại Tả Phìn Hồ - vùng đất từng bị xem là xa xôi, thiếu thốn điện nước, đường sá và hạ tầng. Với nguồn vốn cá nhân và kết nối các đối tác, ông không chỉ xây dựng phòng khám y học bản địa, mà còn đầu tư cơ sở hạ tầng: Mở đường, kéo điện, lắp sóng viễn thông để kết nối vùng cao với thế giới.
Hơn cả chữa bệnh theo phương thức truyền thống, ông mở các lớp dạy nghề, giúp người dân tiếp cận tin học, mộc, kỹ năng du lịch và phát triển nông nghiệp. Ông hỗ trợ bà con trồng và bảo tồn dược liệu, đồng thời kết nối các sản phẩm địa phương với thị trường ngoài vùng cao. Năm 2018, 220 ha chè Shan Tuyết của người Mông và người Dao tại Tả Phìn Hồ được chứng nhận Organic - lần đầu sản phẩm bản địa được xuất khẩu.
Người dân nơi đây giờ đây không chỉ có điện, đường, trường lớp và phòng khám y tế, họ còn có mạng internet và cơ hội tiếp cận tri thức mới. Trẻ em có thể học trực tuyến, nông sản được kết nối với thị trường, đời sống tinh thần và kinh tế dần ổn định.
Nghề y gắn với tri thức và cộng đồng
Trong một bài phỏng vấn, chính Hoàng Sầm từng nói rằng y học phương Tây đã thay đổi diện mạo chữa trị nhiều bệnh hiện đại, nhưng y học bản địa vẫn có giá trị riêng nếu được nghiên cứu và ứng dụng bằng khoa học. Ông dành cả cuộc đời mình để kết hợp tri thức này với các phương pháp hiện đại để phục vụ cộng đồng, đặc biệt những người nghèo và vùng xa.
Thời gian làm việc của ông kéo dài 12–16 tiếng mỗi ngày, thậm chí có lúc ông có thể ngồi làm việc liên tục nhiều ngày để hoàn thiện nghiên cứu hay hỗ trợ bệnh nhân.
Một lối sống nghề y sâu sắc
Hoàng Sầm không khoe khoang thành tích, nhưng những gì ông để lại là tác động lâu dài và bền vững với cộng đồng: Từ việc cứu người bệnh, phát triển kinh tế địa phương đến truyền dạy kỹ năng và bảo tồn kiến thức bản địa.
Ở ông toát lên một điều rất hiếm gặp: Bác sĩ không chỉ chữa bệnh, mà còn là người đồng hành phát triển sức khỏe cộng đồng. Ông dùng kiến thức, kinh nghiệm và cả trái tim để chữa lành từng con người và từng mảnh đất mà ông chọn gắn bó.
Trong hành trình hơn ba thập kỷ theo đuổi y học, bác sĩ Hoàng Sầm không chỉ là người khám chữa bệnh tại vùng cao mà còn là nhà nghiên cứu tích cực trong lĩnh vực y học bản địa và dược liệu học - một lĩnh vực khoa học kết hợp tri thức truyền thống với phương pháp nghiên cứu hiện đại. Ông được ghi nhận là Chủ tịch Viện Y học bản địa Việt Nam, nơi tập trung nhiều đề tài khoa học và sản phẩm nghiên cứu ứng dụng phục vụ cộng đồng.
Quy mô nghiên cứu và số lượng đề tài
Viện Y học bản địa Việt Nam, dưới sự dẫn dắt của bác sĩ Hoàng Sầm, đã thực hiện và chủ trì hàng chục đề tài nghiên cứu trong nhiều năm qua - với gần 50 công trình khoa học được hoàn thiện và ứng dụng thực tế. Các đề tài này nằm trong các nhóm nghiên cứu về dược liệu, y học cổ truyền, dược lý lâm sàng, và phương pháp điều trị bằng thảo dược cho nhiều bệnh thường gặp.
Số lượng đề tài này bao gồm các nghiên cứu sâu về tác dụng của cây thuốc Nam đối với các bệnh mạn tính như viêm đại tràng, bệnh tim mạch, bệnh huyết áp, rối loạn tiền liệt tuyến… và các sản phẩm hỗ trợ điều trị thực tế. Nhiều nghiên cứu đã được hội đồng khoa học thẩm định và nghiệm thu.
Một số công trình nghiên cứu đáng chú ý
Trong kho tư liệu nghiên cứu của ông và đồng nghiệp, có nhiều đề tài đã đi vào ứng dụng thực tế, trong đó Cung ngưu hoàn là một ví dụ nổi bật. Đây là sản phẩm được phát triển dựa trên đề tài xác định hiệu quả làm tan cục máu đông in vitro và thử nghiệm lâm sàng, hướng tới hỗ trợ điều trị và dự phòng các biến chứng đột quỵ - bệnh lý gây tử vong và tàn phế cao ở người lớn tuổi.
Ngoài ra, viện của ông còn phát triển nhiều thuốc từ thảo dược với các tên thương mại khác nhau, như các chế phẩm hỗ trợ điều trị bệnh gout, thuốc bảo vệ chức năng mạch vành, các công thức dược liệu hỗ trợ bệnh suy tim và rối loạn tiền liệt tuyến. Những sản phẩm này đều bắt nguồn từ nghiên cứu khoa học với dữ liệu tổ hợp giữa y học cổ truyền và phương pháp thực nghiệm hiện đại.
Chia sẻ, đối thoại học thuật
Bác sĩ Hoàng Sầm còn tham gia nhiều buổi tọa đàm và chia sẻ học thuật với cộng đồng y tế. Ông từng trình bày và trao đổi về tri thức y học bản địa trong các hội thảo cùng đồng nghiệp ở nhiều tỉnh thành, góp phần đưa kiến thức về cây thuốc và ứng dụng của chúng vào hệ thống chăm sóc sức khỏe cộng đồng.
Những quan điểm phân tích của ông trong các đề tài gần đây cũng thể hiện sự kết hợp giữa y học cổ truyền và các nghiên cứu hiện đại, như các bài viết về tiềm năng hỗ trợ điều trị ung thư, vai trò của dược liệu trong cải thiện miễn dịch, và các bài phân tích chuyên sâu về cơ chế hoạt động của từng nhóm dược liệu.
Khoảng 5–6 năm chuyên sâu nghiên cứu là quãng thời gian ông dồn nhiều tâm huyết nhất cho con đường này. Từ những kinh nghiệm tích lũy được, bác sĩ Hoàng Sầm từng bước ứng dụng thảo dược vào hỗ trợ điều trị nhiều loại bệnh, trong đó có những bệnh lý khó như ung thư. Với ông, mỗi bài thuốc không chỉ là kết quả của nghiên cứu mà còn là sự gửi gắm niềm hy vọng cho người bệnh.
Thực tế điều trị cho thấy nhiều bệnh nhân đã có những chuyển biến tích cực sau khi sử dụng các bài thuốc thảo dược. Những kết quả ấy dần tạo nên niềm tin trong cộng đồng người bệnh, đồng thời nhận được sự quan tâm, ghi nhận từ các nhà chuyên môn trong và ngoài nước.
Tinh thần nghiên cứu và cam kết cộng đồng
Điểm đáng chú ý trong hoạt động của bác sĩ Hoàng Sầm không chỉ là số lượng mà còn là tính ứng dụng cao của các nghiên cứu. Ông luôn đặt mục tiêu đưa kết quả nghiên cứu khoa học vào giải quyết bệnh lý ngoài đời, đặc biệt là những vấn đề sức khỏe không dễ xử lý bằng phương pháp đơn thuần. Việc các sản phẩm nghiên cứu được sử dụng để hỗ trợ bệnh nhân tại phòng khám, cũng như được chia sẻ rộng rãi trong cộng đồng, cho thấy một bước tiến quan trọng giữa nghiên cứu và thực hành lâm sàng.
Ở bác sĩ Hoàng Sầm, mọi người thấy rõ “cái tâm” của người thầy thuốc khi chữa bệnh bằng sự thấu hiểu, bằng mong muốn người dân tự đứng vững. Và đồng thời là “cái tầm” của một người làm phát triển cộng đồng không chỉ giải quyết cái đau trước mắt, mà thay đổi cấu trúc của nghèo khó. Giữa một Tả Phìn Hồ mang nét đẹp mộc mạc, chân thật, lại có những con người "bừng sáng" với vẻ đẹp của tri thức và tấm lòng nhân ái đến vậy.
