Từ 147 điểm 10 môn Toán ở lần thi đầu tiên, lần thi lại không còn điểm 10; từ 299 thí sinh đạt từ 9 điểm trở lên, lần thi lại chỉ còn một thí sinh đạt trên 9 điểm, với mức cao nhất 9,5; điểm trung bình giảm từ 9,58 xuống 6,24. Nhưng nếu chỉ nhìn vào sự chênh lệch ấy để bàn luận về năng lực học sinh thì chưa đủ, thậm chí có thể dẫn tới những suy diễn thiếu công bằng.
Đặt kết quả thi lại trong tổng thể những vi phạm được phát hiện tại Kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2026, vấn đề lớn hơn cần đặt ra là: Một kỳ thi quốc gia phải được quản trị như thế nào để điểm số thực sự phản ánh năng lực, người học thật – thi thật không mất cơ hội và xã hội có thể tin vào kết quả của kỳ thi?
Những vi phạm năm 2026 và câu hỏi về độ an toàn của kỳ thi
Kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2026 được tổ chức trên quy mô rất lớn. Theo Bộ Giáo dục và Đào tạo, có 1.223.776 thí sinh đăng ký dự thi; 1.213.695 thí sinh thực tế dự thi, tại 2.478 điểm thi với 54.409 phòng thi trên toàn quốc. Sau khâu coi thi, Bộ GD&ĐT đánh giá kỳ thi cơ bản diễn ra an toàn, nghiêm túc trong bối cảnh có nhiều thách thức mới.
Tuy nhiên, những vụ việc được phát hiện sau kỳ thi, đặc biệt tại Tuyên Quang và Quảng Trị, cho thấy khái niệm “an toàn kỳ thi” cần được nhìn rộng hơn.
Tại Điểm thi Trường THPT Chuyên Tuyên Quang, diễn biến điều tra cho thấy tính chất và phạm vi vụ án lớn hơn nhiều so với thông tin ban đầu. Ngày 7/7/2026, Cơ quan An ninh điều tra Công an tỉnh Tuyên Quang khởi tố vụ án hình sự “Lợi dụng chức vụ, quyền hạn trong khi thi hành công vụ”, khởi tố 4 bị can, trong đó có Trưởng điểm thi và thư ký điểm thi. Theo thông tin chính thức ban đầu của Công an tỉnh, Trưởng điểm thi bị xác định đã chỉ đạo, định hướng một số giám thị tạo điều kiện cho thí sinh làm bài môn Toán không đúng quy chế; thư ký điểm thi đã vào phòng thi trực tiếp hướng dẫn một số thí sinh làm bài.
Quá trình điều tra tiếp tục được mở rộng. Ngày 12/7, cơ quan điều tra khởi tố thêm 15 bị can, cùng về tội “Lợi dụng chức vụ, quyền hạn trong khi thi hành công vụ” theo Điều 356 Bộ luật Hình sự, nâng tổng số bị can được khởi tố lên 19 người.
Đến chiều 15/7, cơ quan điều tra tiếp tục khởi tố thêm 7 bị can, trong đó có Hiệu trưởng Trường THPT Chuyên Tuyên Quang và 6 trường hợp liên quan, nâng tổng số lên 26 bị can. Sau đó, quá trình điều tra tiếp tục phát sinh thêm một bị can, đưa tổng số người bị khởi tố trong vụ án lên 27 bị can. Ngày 17/7/2026, thực hiện chỉ đạo của lãnh đạo Bộ Công an, Cơ quan An ninh điều tra Công an tỉnh Tuyên Quang hoàn thành hồ sơ, thủ tục và chuyển vụ án đến Cơ quan An ninh điều tra Bộ Công an để tiếp tục điều tra, xử lý theo quy định pháp luật.
Con số 27 bị can cho thấy đây không còn là hành vi đơn lẻ của một vài cá nhân mà là vụ án có phạm vi đáng chú ý, cần tiếp tục được cơ quan điều tra làm rõ đầy đủ về hành vi, vai trò và trách nhiệm của từng người. Tuy nhiên, việc một người bị khởi tố không đồng nghĩa với việc đã có bản án xác định có tội; trách nhiệm hình sự cuối cùng phải căn cứ kết quả điều tra, truy tố và xét xử theo quy định pháp luật.
Tại Quảng Trị, cơ quan điều tra cũng khởi tố hai giáo viên liên quan vi phạm tại Điểm thi Trường THPT Lê Trực, trong đó có Phó trưởng điểm thi và thư ký điểm thi. Sau xác minh, cơ quan chức năng xác định có thí sinh vi phạm quy chế và xử lý kết quả theo quy định.
Bộ GD&ĐT đã giải thích sự khác nhau trong cách xử lý hai vụ việc căn cứ vào tính chất, phạm vi và mức độ ảnh hưởng của sai phạm. Tại Tuyên Quang, kết quả của thí sinh tại điểm thi bị hủy và tổ chức thi lại; trường hợp Quảng Trị được xử lý đối với những trường hợp liên quan theo kết quả xác minh.
Hai vụ việc không thể đồng nhất, nhưng cùng đặt ra một vấn đề: Rủi ro đối với tính toàn vẹn của kỳ thi không chỉ đến từ thí sinh mà có thể xuất hiện ngay trong bộ máy được giao nhiệm vụ tổ chức và bảo vệ kỳ thi.
Vì vậy, độ an toàn của kỳ thi không thể chỉ được đo bằng số thí sinh bị đình chỉ hay những gì diễn ra công khai trong phòng thi, mà còn bằng khả năng của hệ thống trong phòng ngừa, phát hiện và ngăn chặn sự can thiệp trái quy định từ những người có quyền tiếp cận quy trình thi.
Hai lần thi ở Tuyên Quang – một phép đối chứng đặc biệt
Điều khiến vụ việc Tuyên Quang đặc biệt đáng chú ý là cùng một nhóm học sinh phải thực hiện hai kỳ thi trong khoảng thời gian tương đối gần nhau. Ở lần thi đầu, 328 thí sinh dự thi môn Toán tại Điểm thi Trường THPT Chuyên Tuyên Quang có 299 thí sinh đạt từ 9 điểm trở lên, trong đó 147 thí sinh đạt điểm 10; điểm trung bình là 9,58.
Sau khi phát hiện sai phạm, Bộ GD&ĐT quyết định hủy kết quả kỳ thi ngày 11 và 12/6 của các thí sinh tại điểm thi và tổ chức thi lại. Ở lần thi lại, 326 thí sinh dự thi môn Toán. Kết quả công bố ngày 19/8 cho thấy điểm trung bình là 6,24; điểm cao nhất 9,5; không có điểm 10; chỉ 42 thí sinh đạt từ 8 điểm trở lên và 58 thí sinh dưới 5 điểm.
Điểm trung bình như vậy giảm 3,34 điểm. Nhưng đáng chú ý hơn là cấu trúc của cả phổ điểm thay đổi căn bản: Từ một phổ điểm tập trung đặc biệt cao chuyển thành phổ điểm phân hóa rõ rệt. Đây là một dữ liệu có sức nặng. Tuy nhiên, cần thận trọng khi giải thích.
Không thể lấy 3,34 điểm chênh lệch để kết luận đó là số điểm do gian lận tạo ra; cũng không thể lấy chênh lệch điểm của từng học sinh giữa hai lần thi để mặc nhiên suy luận phần nào là điểm không trung thực. Hai đề thi khác nhau; điều kiện chuẩn bị và trạng thái tâm lý của thí sinh cũng khác nhau. Việc xác định hành vi, trách nhiệm của từng người phải căn cứ kết luận của cơ quan có thẩm quyền.
Nhưng trên bình diện quản trị kỳ thi, sự dịch chuyển rất lớn của toàn bộ phổ điểm là dữ liệu không thể bỏ qua. Ít nhất, nó cho thấy kết quả lần thi đầu không còn đủ độ tin cậy để tiếp tục sử dụng, qua đó cho thấy việc tổ chức thi lại là cần thiết.
Mặt khác, không thể từ sai phạm của một số người để phủ nhận năng lực của toàn bộ học sinh Trường THPT Chuyên Tuyên Quang. Lần thi lại vẫn có 42 thí sinh đạt từ 8 điểm trở lên, cao nhất 9,5. Những học sinh không vi phạm cũng phải chịu hậu quả: Thi lại trong hoàn cảnh đặc biệt, chịu áp lực tâm lý, ảnh hưởng kế hoạch tuyển sinh và có nguy cơ đối diện với sự hoài nghi về thành tích của mình.
Do đó phải giữ một nguyên tắc: Sai phạm của ai thì xử lý người đó; không biến sai phạm của người lớn thành sự kỳ thị đối với học sinh.
Cần nhìn lại “điểm mù” trong quản trị kỳ thi
Nếu chỉ xử lý những cá nhân vi phạm mà không xem xét điều kiện khiến vi phạm có thể xảy ra thì bài học từ kỳ thi năm 2026 vẫn chưa đầy đủ. Câu hỏi không chỉ là “ai đã vi phạm?”, mà còn phải là “quy trình nào đã tạo điều kiện để vi phạm xảy ra?”
Một quy chế tốt không thể chỉ liệt kê những hành vi bị cấm. Quan trọng hơn là thiết kế hệ thống khiến người muốn vi phạm cũng khó thực hiện, nếu thực hiện thì dễ bị phát hiện và nếu một mắt xích bị phá vỡ thì hậu quả không thể lan rộng.
Việc chức danh thư ký điểm thi xuất hiện trong cả những vụ việc bị điều tra tại Tuyên Quang và Quảng Trị là một dữ kiện cần được nghiên cứu. Điều đó không có nghĩa vị trí thư ký là nguyên nhân của sai phạm, càng không thể quy trách nhiệm chung cho những người làm công tác này.
Vấn đề cần xem xét là phạm vi nhiệm vụ, quyền tiếp cận và cơ chế kiểm soát đối với những vị trí có khả năng tiếp xúc với nhiều phòng thi, nhiều thông tin hoặc nhiều khâu đã tương xứng với mức độ rủi ro hay chưa?
Những khâu nhạy cảm cần được thiết kế theo nguyên tắc phân tách nhiệm vụ, kiểm soát chéo, lưu dấu vết và truy xuất trách nhiệm; hạn chế tối đa khả năng một cá nhân tác động lớn tới quy trình mà thiếu giám sát độc lập.
Tuyên Quang còn đặt ra một câu hỏi khác. Một điểm thi có 328 thí sinh dự thi Toán nhưng 299 em đạt từ 9 điểm trở lên, 147 điểm 10 và điểm trung bình 9,58 là hiện tượng thống kê đặc biệt. Tại sao một phổ điểm như vậy không kích hoạt cảnh báo sớm?
Bất thường thống kê không đồng nghĩa với gian lận. Trường chuyên có thể đạt kết quả cao hơn mặt bằng chung. Nhưng bất thường phải là tín hiệu để kiểm tra.
Trong thời đại dữ liệu lớn và trí tuệ nhân tạo, ngành giáo dục hoàn toàn có thể xây dựng hệ thống cảnh báo tự động, so sánh phổ điểm của từng điểm thi với toàn quốc, địa phương, các trường có đặc điểm tương đồng và dữ liệu lịch sử. Khi độ lệch vượt ngưỡng cần chú ý, hệ thống đưa ra cảnh báo để kiểm tra.
AI không thay con người kết luận gian lận; AI giúp con người nhận ra nơi cần kiểm tra. Đây cũng là cách chuyển quản trị kỳ thi từ chủ yếu xử lý sau sự cố sang chủ động phòng ngừa và cảnh báo sớm.
Bảo vệ sự trung thực của kỳ thi chính là bảo vệ nhân tài
Câu chuyện Tuyên Quang cuối cùng không chỉ là chuyện 147 điểm 10 của lần thi đầu trở thành không còn điểm 10 ở lần thi lại. Điểm thi tốt nghiệp THPT còn được nhiều cơ sở giáo dục đại học sử dụng trong tuyển sinh. Trong những ngành cạnh tranh cao, một khoảng cách điểm nhỏ cũng có thể làm thay đổi cơ hội trúng tuyển.
Nếu một điểm số không phản ánh đúng năng lực, hậu quả vì vậy không chỉ giới hạn ở người sở hữu điểm số ấy. Nó có thể tác động tới cơ hội của một thí sinh khác trong cùng hệ thống tuyển sinh.
Một học sinh ở bất cứ địa phương nào, học thật và thi bằng chính năng lực của mình, đều có quyền được cạnh tranh trong môi trường mà kết quả của mọi thí sinh được tạo ra theo cùng những nguyên tắc.
Ở góc độ đó, gian lận thi cử không chỉ vi phạm quy chế mà còn có thể xâm phạm sự công bằng trong phân bổ cơ hội giáo dục và cơ hội phát triển của con người.
Muốn trọng dụng nhân tài, trước hết phải nhận diện đúng người có năng lực. Muốn nhận diện đúng phải có hệ thống đánh giá đáng tin cậy; muốn điểm số đáng tin cậy thì quá trình tạo ra điểm số phải trung thực.
Từ những vụ việc năm 2026, theo chúng tôi, cần rà soát sâu cơ chế tổ chức Kỳ thi tốt nghiệp THPT theo tư duy quản trị rủi ro.
Trước hết, rà soát những vị trí có quyền tiếp cận rộng và những khâu mà một cá nhân có khả năng tác động đến nhiều thí sinh; bảo đảm quyền hạn luôn đi kèm cơ chế kiểm soát tương ứng.
Thứ hai, tăng cường phân tách nhiệm vụ và kiểm soát chéo ở các khâu nhạy cảm; ứng dụng công nghệ để giám sát, lưu dấu vết và truy xuất trách nhiệm.
Thứ ba, nghiên cứu xây dựng hệ thống phân tích dữ liệu kỳ thi quốc gia có khả năng tự động nhận diện những phổ điểm bất thường. Với hơn một triệu thí sinh mỗi năm, chính dữ liệu kỳ thi có thể trở thành một tầng bảo vệ quan trọng cho tính toàn vẹn của kỳ thi.
Cuối cùng vẫn là trách nhiệm con người. Công nghệ có thể cảnh báo, camera có thể giám sát, quy chế có thể chặt chẽ, nhưng người được giao nhiệm vụ phải ý thức rằng phía sau mỗi bài thi là tương lai của một học sinh.
Kết quả thi lại tại Trường THPT Chuyên Tuyên Quang vì vậy cần được nhìn như một lời cảnh báo về mối quan hệ giữa điểm số thật – năng lực thật – cơ hội thật.
Một điểm 9,5 được tạo ra bằng năng lực thực sự đáng quý hơn một điểm 10 hình thành trong quy trình không bảo đảm tính toàn vẹn. Một điểm 7 hay điểm 8 do chính học sinh làm ra cũng phải được tôn trọng. Giá trị của giáo dục không nằm ở việc có thật nhiều điểm 10, mà ở chỗ điểm số phản ánh trung thực nhất có thể năng lực của người học.
Kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2026 rồi sẽ khép lại. Những vụ việc đang được điều tra phải được xử lý theo pháp luật, trách nhiệm của từng người phải được xác định trên cơ sở kết luận của cơ quan có thẩm quyền.
Nhưng nếu sau Tuyên Quang, Quảng Trị và những vi phạm được phát hiện trong kỳ thi năm nay, chúng ta chỉ xử lý người vi phạm mà không khắc phục những lỗ hổng tạo điều kiện cho vi phạm xảy ra thì bài học vẫn chưa được tiếp thu đầy đủ.
Điều cần thiết không phải là làm xã hội mất niềm tin vào kỳ thi quốc gia, càng không phải tạo sự hoài nghi đối với học sinh trường chuyên. Ngược lại, phải xây dựng một kỳ thi đủ chặt chẽ để gian lận khó xảy ra, đủ minh bạch để bất thường sớm được phát hiện và đủ công bằng để người có năng lực thực sự không bị mất cơ hội.
Bởi xét đến cùng, bảo vệ sự trung thực của kỳ thi chính là bảo vệ người học thật, bảo vệ nhân tài và bảo vệ niềm tin của xã hội vào giáo dục./.
