Quân nhân xuất ngũ là lực lượng lao động đặc biệt, đã được rèn luyện trong môi trường quân đội với tính tổ chức, kỷ luật, ý thức trách nhiệm và tinh thần cống hiến cao. Hằng năm, hàng chục nghìn quân nhân hoàn thành nghĩa vụ quân sự trở về địa phương, bổ sung nguồn nhân lực quan trọng cho sự nghiệp phát triển kinh tế - xã hội của đất nước. Với những phẩm chất được hình thành trong quá trình học tập, huấn luyện và công tác trong quân đội, quân nhân xuất ngũ có nhiều lợi thế khi tham gia thị trường lao động như tác phong làm việc nghiêm túc, ý thức chấp hành pháp luật, khả năng làm việc trong môi trường áp lực cao và tinh thần đoàn kết, hợp tác. Đây là những yếu tố được nhiều cơ quan, doanh nghiệp và tổ chức xã hội đánh giá cao. Tuy nhiên, bên cạnh những ưu điểm nổi bật, quân nhân xuất ngũ cũng gặp không ít khó khăn trong quá trình tìm kiếm việc làm và phát triển nghề nghiệp. Phần lớn quân nhân hoàn thành nghĩa vụ quân sự ở độ tuổi còn trẻ, trình độ chuyên môn nghề nghiệp chưa cao, kinh nghiệm làm việc trong môi trường kinh tế dân sự còn hạn chế. Nhiều quân nhân chưa được trang bị đầy đủ các kỹ năng nghề nghiệp hiện đại, kỹ năng số, ngoại ngữ và khả năng thích ứng với yêu cầu ngày càng cao của thị trường lao động. Điều này ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng cạnh tranh và cơ hội nghề nghiệp sau khi xuất ngũ.
Trong những năm gần đây, chuyển đổi số đã trở thành xu thế tất yếu, tác động mạnh mẽ đến mọi lĩnh vực của đời sống xã hội, đặc biệt là thị trường lao động. Sự phát triển nhanh chóng của trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, điện toán đám mây và tự động hóa đã làm xuất hiện nhiều ngành nghề mới, đồng thời thay đổi yêu cầu đối với nguồn nhân lực. Bên cạnh đó, thị trường lao động Việt Nam đang chuyển dịch theo hướng tăng tỷ trọng lao động có kỹ năng, lao động công nghệ cao và lao động số, trong khi nhu cầu đối với lao động giản đơn có xu hướng giảm. Những biến đổi này vừa tạo ra cơ hội mới, vừa đặt ra thách thức đối với quân nhân xuất ngũ trong quá trình tìm kiếm việc làm và phát triển nghề nghiệp.
Đảng và Nhà nước ta luôn quan tâm đến công tác đào tạo nghề, giải quyết việc làm và bảo đảm an sinh xã hội cho quân nhân xuất ngũ. Nhiều chủ trương, chính sách đã được ban hành nhằm hỗ trợ quân nhân học nghề, nâng cao trình độ chuyên môn và tạo điều kiện thuận lợi để tham gia thị trường lao động. Đặc biệt, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng xác định: “Xác định đầu tư cho nhân lực khoa học và công nghệ là đầu tư cho phát triển bền vững, trực tiếp nâng tầm trí tuệ và sức mạnh của dân tộc. Xác định phải tiếp tục đổi mới mạnh mẽ, đồng bộ thể chế, chính sách ứng dụng, phát triển khoa học và công nghệ. Nâng cao năng lực hệ thống đổi mới sáng tạo quốc gia, cơ cấu lại các chương trình nghiên cứu khoa học và công nghệ theo hướng lấy doanh nghiệp làm trung tâm, lấy phục vụ hiệu quả sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc làm mục tiêu”. Quan điểm này thể hiện rõ nhận thức của Đảng về vai trò quyết định của nguồn nhân lực trong tiến trình chuyển đổi số quốc gia, đồng thời đặt ra yêu cầu phải nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, trong đó có lực lượng quân nhân xuất ngũ, đáp ứng yêu cầu phát triển của nền kinh tế số và thị trường lao động hiện đại.
Một số tác động của chuyển đổi số và thị trường lao động đến cơ hội nghề nghiệp của quân nhân xuất ngũ hiện nay
Chuyển đổi số đang trở thành động lực quan trọng thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, đổi mới mô hình sản xuất, kinh doanh và tái cấu trúc thị trường lao động trên phạm vi toàn cầu. Tại Việt Nam, quá trình chuyển đổi số quốc gia được đẩy mạnh trên tất cả các lĩnh vực đã và đang tạo ra những tác động sâu sắc đến cơ hội nghề nghiệp của quân nhân xuất ngũ.
Thứ nhất, chuyển đổi số làm xuất hiện nhiều ngành nghề và vị trí việc làm mới, mở rộng cơ hội nghề nghiệp cho quân nhân xuất ngũ. Sự phát triển của kinh tế số, thương mại điện tử, logistics thông minh, tài chính số, dịch vụ số, công nghệ thông tin, an ninh mạng và quản trị dữ liệu đã tạo ra nhu cầu lớn về nguồn nhân lực. Nhiều vị trí việc làm không đòi hỏi trình độ học vấn quá cao nhưng yêu cầu tính kỷ luật, khả năng thích ứng và tinh thần trách nhiệm - những phẩm chất vốn là thế mạnh của quân nhân xuất ngũ. Điều này giúp quân nhân sau khi hoàn thành nghĩa vụ quân sự có thêm nhiều lựa chọn nghề nghiệp ngoài các ngành nghề truyền thống.
Thứ hai, chuyển đổi số làm thay đổi phương thức tuyển dụng và tiếp cận việc làm. Trước đây, việc tìm kiếm việc làm chủ yếu thông qua các trung tâm giới thiệu việc làm hoặc các mối quan hệ xã hội. Hiện nay, các nền tảng tuyển dụng trực tuyến, mạng xã hội nghề nghiệp và hệ thống dữ liệu việc làm quốc gia cho phép người lao động tiếp cận thông tin tuyển dụng nhanh chóng, minh bạch và thuận tiện hơn. Điều này tạo điều kiện để quân nhân xuất ngũ tiếp cận cơ hội việc làm trên phạm vi rộng hơn, không bị giới hạn bởi địa bàn cư trú hay điều kiện địa lý.
Thứ ba, chuyển đổi số thúc đẩy đổi mới hoạt động đào tạo nghề và nâng cao kỹ năng lao động. Các mô hình đào tạo trực tuyến, đào tạo kết hợp, đào tạo từ xa và học tập trên nền tảng số giúp quân nhân xuất ngũ có cơ hội tiếp cận tri thức mới với chi phí thấp và thời gian linh hoạt. Nhờ đó, người lao động có thể liên tục cập nhật kỹ năng nghề nghiệp, nâng cao trình độ chuyên môn và thích ứng với sự thay đổi nhanh chóng của thị trường lao động.
Thứ tư, thị trường lao động trong bối cảnh chuyển đổi số ngày càng đề cao kỹ năng số và năng lực thích ứng. Nếu như trước đây các doanh nghiệp chủ yếu tuyển dụng lao động dựa trên trình độ học vấn hoặc kinh nghiệm làm việc thì hiện nay các kỹ năng như sử dụng công nghệ thông tin, khai thác dữ liệu, giao tiếp số, làm việc từ xa và khả năng học tập suốt đời trở thành những tiêu chí quan trọng. Điều này tạo ra áp lực không nhỏ đối với quân nhân xuất ngũ khi nhiều người chưa được trang bị đầy đủ kỹ năng số và kiến thức công nghệ cần thiết.
Thứ năm, sự phát triển của trí tuệ nhân tạo AI, tự động hóa và robot hóa đang làm thay đổi cơ cấu việc làm. Nhiều công việc mang tính lặp lại, lao động giản đơn dần bị thay thế bởi máy móc và công nghệ. Trong khi đó, nhu cầu đối với lao động có trình độ kỹ thuật, lao động số và lao động sáng tạo ngày càng gia tăng. Đây vừa là cơ hội vừa là thách thức đối với quân nhân xuất ngũ. Nếu được đào tạo và bồi dưỡng phù hợp, họ có thể tham gia vào các ngành nghề mới có thu nhập và triển vọng phát triển cao. Ngược lại, nếu thiếu kỹ năng nghề nghiệp và kỹ năng số, nguy cơ tụt hậu và khó khăn trong tìm kiếm việc làm sẽ gia tăng. Nhìn chung, chuyển đổi số và sự biến động của thị trường lao động đang tạo ra môi trường nghề nghiệp mới đối với quân nhân xuất ngũ. Việc tận dụng tốt cơ hội và vượt qua các thách thức đặt ra phụ thuộc rất lớn vào chất lượng nguồn nhân lực, trình độ nghề nghiệp và khả năng thích ứng của lực lượng này trong bối cảnh phát triển kinh tế số.
Những thuận lợi từ chính sách của Đảng, Nhà nước và quá trình chuyển đổi số
Trong những năm qua, Đảng và Nhà nước luôn quan tâm đến công tác đào tạo nghề, giải quyết việc làm và bảo đảm an sinh xã hội đối với quân nhân xuất ngũ. Nhiều chủ trương, chính sách đã được ban hành nhằm tạo điều kiện để lực lượng này nhanh chóng hòa nhập với đời sống kinh tế - xã hội sau khi hoàn thành nghĩa vụ quân sự. Luật Nghĩa vụ quân sự năm 2015 quy định quân nhân xuất ngũ được hưởng chế độ trợ cấp tạo việc làm, được bảo lưu kết quả học tập, được hỗ trợ học nghề và được ưu tiên trong một số lĩnh vực tuyển sinh, tuyển dụng. Đây là cơ sở pháp lý quan trọng giúp quân nhân xuất ngũ có điều kiện tiếp tục học tập, nâng cao trình độ và tham gia thị trường lao động.
Bên cạnh đó, việc triển khai Chương trình Chuyển đổi số quốc gia đã tạo ra môi trường thuận lợi cho phát triển nguồn nhân lực và mở rộng cơ hội tiếp cận việc làm. Các nền tảng tuyển dụng trực tuyến, cơ sở dữ liệu việc làm, hệ thống kết nối cung - cầu lao động và các chương trình đào tạo trực tuyến ngày càng phát triển, giúp người lao động tiếp cận thông tin việc làm nhanh chóng và thuận tiện hơn. Đối với quân nhân xuất ngũ, đây là điều kiện quan trọng để tìm hiểu nhu cầu tuyển dụng của doanh nghiệp, lựa chọn nghề nghiệp phù hợp và nâng cao kỹ năng nghề nghiệp sau khi rời quân ngũ.
Sự chủ động của các tập đoàn kinh tế - quốc phòng: Viettel, MB Bank, Tổng Công ty Tân Cảng Sài Gòn… đãphát huy tốt vai trò tiếp nhận quân nhân xuất ngũ vào cácvị trí an ninh mạng, kỹ thuật viễn thông, logistics và quảnlý kho vận thông minh. Ngoài ra, những phẩm chất được rèn luyện trong môi trường quân đội như tính kỷ luật, ý thức trách nhiệm, tinh thần vượt khó, khả năng làm việc tập thể và thích ứng với môi trường áp lực cao tiếp tục là lợi thế quan trọng của quân nhân xuất ngũ khi tham gia thị trường lao động. Trong bối cảnh nhiều doanh nghiệp đang chú trọng xây dựng văn hóa tổ chức và nâng cao năng suất lao động, các phẩm chất này trở thành yếu tố được đánh giá cao trong quá trình tuyển dụng và sử dụng lao động.
Cơ hội nghề nghiệp của quân nhân xuất ngũ trong bối cảnh chuyển đổi số
Quá trình chuyển đổi số và tái cơ cấu nền kinh tế đang tạo ra nhiều cơ hội việc làm mới cho quân nhân xuất ngũ. Trước hết, sự phát triển của kinh tế số làm gia tăng nhu cầu lao động trong các lĩnh vực thương mại điện tử, logistics, dịch vụ số, vận tải thông minh, sản xuất công nghiệp hiện đại và quản lý chuỗi cung ứng. Đây là những lĩnh vực đòi hỏi người lao động có tính kỷ luật, khả năng phối hợp công việc và tác phong làm việc chuyên nghiệp, phù hợp với những phẩm chất được hình thành trong môi trường quân đội.
Cùng với đó, sự phát triển của khu vực doanh nghiệp tư nhân và doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài đã mở rộng nhu cầu tuyển dụng lao động trẻ có sức khỏe tốt và khả năng thích ứng nhanh với công nghệ mới. Nhiều doanh nghiệp sản xuất, dịch vụ kỹ thuật, cơ khí, điện công nghiệp, công nghệ ô tô, an ninh – bảo vệ chuyên nghiệp và logistics hiện nay coi quân nhân xuất ngũ là một trong những nguồn tuyển dụng tiềm năng.
Sự phát triển của các mô hình làm việc trực tuyến, kinh doanh số và khởi nghiệp đổi mới sáng tạo cũng tạo thêm cơ hội để quân nhân xuất ngũ tự tạo việc làm hoặc tham gia các hoạt động kinh doanh trên nền tảng số. Nếu được trang bị đầy đủ kiến thức và kỹ năng cần thiết, quân nhân xuất ngũ hoàn toàn có khả năng tham gia vào các lĩnh vực mới của nền kinh tế số, qua đó nâng cao thu nhập và phát triển nghề nghiệp bền vững.
Những vấn đề đặt ra trong việc khai thác cơ hội nghề nghiệp của quân nhân xuất ngũ hiện nay
Mặc dù hệ thống chính sách hỗ trợ của Nhà nước ngày càng được hoàn thiện và quá trình chuyển đổi số đang mở ra nhiều cơ hội việc làm mới, song việc khai thác các cơ hội nghề nghiệp của quân nhân xuất ngũ vẫn đặt ra một số vấn đề cần quan tâm.
Thứ nhất, sự gắn kết giữa đào tạo nghề với nhu cầu thực tế của thị trường lao động ở một số địa phương chưa thật sự chặt chẽ. Một số ngành nghề đào tạo chưa bám sát xu hướng phát triển của nền kinh tế số, dẫn đến tình trạng người học có chứng chỉ nghề nhưng khả năng đáp ứng yêu cầu tuyển dụng của doanh nghiệp còn hạn chế. Điều này ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả sử dụng nguồn nhân lực quân nhân xuất ngũ sau đào tạo.
Thứ hai, cơ cấu nghề nghiệp của quân nhân xuất ngũ vẫn chủ yếu tập trung ở các ngành nghề truyền thống như cơ khí, sửa chữa, vận tải, bảo vệ hoặc lao động kỹ thuật phổ thông; trong khi tỷ lệ tham gia vào các ngành nghề có hàm lượng công nghệ cao, kinh tế số, dịch vụ số và đổi mới sáng tạo còn chưa nhiều. Điều đó cho thấy khả năng tiếp cận các cơ hội việc làm mới do chuyển đổi số tạo ra vẫn còn khoảng cách nhất định.
Thứ ba, quá trình chuyển đổi từ môi trường quân đội sang môi trường lao động dân sự của một bộ phận quân nhân xuất ngũ còn gặp khó khăn. Sự khác biệt về cơ chế quản lý, phương thức làm việc, văn hóa doanh nghiệp và yêu cầu cạnh tranh của thị trường lao động đòi hỏi người lao động phải có thời gian thích nghi. Trong khi đó, công tác tư vấn nghề nghiệp, hỗ trợ khởi nghiệp và đồng hành sau đào tạo ở một số địa phương còn chưa thường xuyên và thiếu tính liên tục.
Thứ tư, việc phát huy nguồn nhân lực quân nhân xuất ngũ trong các chương trình phát triển kinh tế số, chuyển đổi số ở địa phương chưa tương xứng với tiềm năng của lực lượng này. Nhiều địa phương chưa xây dựng được cơ chế kết nối hiệu quả giữa cơ quan quân sự, cơ sở đào tạo nghề, doanh nghiệp và các trung tâm dịch vụ việc làm để tạo thành chuỗi hỗ trợ khép kín từ đào tạo, tư vấn đến tuyển dụng.
Một số giải pháp nâng cao cơ hội nghề nghiệp của quân nhân xuất ngũ trong bối cảnh chuyển đổi số và biến đổi của thị trường lao động
Thứ nhất, đổi mới công tác đào tạo nghề theo hướng gắn chặt với nhu cầu của nền kinh tế số và thị trường lao động hiện đại. Trong điều kiện chuyển đổi số đang làm thay đổi cơ cấu việc làm và yêu cầu đối với nguồn nhân lực, công tác đào tạo nghề cho quân nhân xuất ngũ cần chuyển mạnh từ đào tạo theo khả năng của cơ sở đào tạo sang đào tạo theo nhu cầu của thị trường lao động. Nội dung đào tạo cần được cập nhật thường xuyên, bảo đảm phù hợp với xu hướng phát triển của các ngành nghề mới như logistics, thương mại điện tử, công nghệ thông tin, dịch vụ số, cơ điện tử, vận hành thiết bị thông minh và quản lý chuỗi cung ứng. Đồng thời, cần tăng cường tỷ lệ thực hành, đẩy mạnh liên kết giữa cơ sở đào tạo nghề với doanh nghiệp nhằm giúp người học được tiếp cận môi trường làm việc thực tế, nâng cao khả năng thích ứng và tìm kiếm việc làm sau đào tạo. Đây là giải pháp quan trọng nhằm thu hẹp khoảng cách giữa năng lực của quân nhân xuất ngũ với yêu cầu tuyển dụng của doanh nghiệp trong thời kỳ chuyển đổi số.
Thứ hai, nâng cao năng lực số cho quân nhân ngay trong thời gian phục vụ tại ngũ. Năng lực số đang trở thành một trong những tiêu chí quan trọng phản ánh chất lượng nguồn nhân lực trong nền kinh tế hiện đại. Vì vậy, bên cạnh giáo dục chính trị, huấn luyện quân sự và đào tạo chuyên môn nghiệp vụ, các đơn vị quân đội cần từng bước đưa nội dung giáo dục kỹ năng số vào quá trình đào tạo, bồi dưỡng quân nhân. Trọng tâm là trang bị kiến thức cơ bản về công nghệ thông tin, kỹ năng sử dụng các nền tảng số, kỹ năng khai thác và xử lý thông tin, kỹ năng làm việc trên môi trường số và khả năng thích ứng với những thay đổi của công nghệ. Việc chuẩn bị sớm các kỹ năng này sẽ giúp quân nhân chủ động hơn khi tham gia thị trường lao động sau xuất ngũ, đồng thời tạo nền tảng để tiếp tục học tập, nâng cao trình độ chuyên môn trong tương lai.
Thứ ba, tăng cường kết nối giữa cơ sở đào tạo nghề, doanh nghiệp và cơ quan quân sự địa phương trong hỗ trợ việc làm cho quân nhân xuất ngũ. Thực tiễn cho thấy, một trong những nguyên nhân làm giảm hiệu quả giải quyết việc làm cho quân nhân xuất ngũ là sự thiếu gắn kết giữa quá trình đào tạo với nhu cầu sử dụng lao động của doanh nghiệp. Do đó, cần xây dựng cơ chế phối hợp chặt chẽ giữa các cơ sở giáo dục nghề nghiệp, doanh nghiệp và cơ quan quân sự địa phương nhằm hình thành chuỗi hỗ trợ khép kín từ tư vấn hướng nghiệp, đào tạo nghề, thực tập nghề đến tuyển dụng lao động. Đồng thời, cần đẩy mạnh tổ chức các sàn giao dịch việc làm, ngày hội tuyển dụng, diễn đàn kết nối doanh nghiệp với quân nhân xuất ngũ; xây dựng cơ sở dữ liệu việc làm và hệ thống thông tin thị trường lao động trên nền tảng số để cung cấp thông tin tuyển dụng kịp thời, chính xác cho người lao động. Thông qua đó, giúp quân nhân xuất ngũ tiếp cận nhanh hơn với các cơ hội việc làm phù hợp với năng lực và nhu cầu của bản thân.
Thứ tư, tiếp tục hoàn thiện cơ chế, chính sách hỗ trợ học nghề, tạo việc làm và khởi nghiệp đối với quân nhân xuất ngũ. Nhà nước cần tiếp tục rà soát, bổ sung và hoàn thiện hệ thống chính sách theo hướng tạo điều kiện thuận lợi hơn cho quân nhân xuất ngũ trong học tập, đào tạo nghề và tham gia thị trường lao động. Bên cạnh các chính sách hỗ trợ học nghề hiện hành, cần nghiên cứu mở rộng các chương trình đào tạo lại, đào tạo nâng cao kỹ năng số và kỹ năng nghề nghiệp cho quân nhân xuất ngũ phù hợp với yêu cầu của nền kinh tế số. Đồng thời, có cơ chế hỗ trợ tín dụng ưu đãi, hỗ trợ khởi nghiệp và phát triển sản xuất, kinh doanh đối với những quân nhân có nhu cầu tự tạo việc làm. Mặt khác, cần có chính sách khuyến khích doanh nghiệp ưu tiên tuyển dụng quân nhân xuất ngũ, nhất là trong các lĩnh vực sản xuất công nghiệp, logistics, công nghệ và dịch vụ hiện đại, qua đó phát huy hiệu quả nguồn nhân lực đã được đào tạo, rèn luyện trong quân đội.
Chuyển đổi số và sự biến đổi của thị trường lao động đang tác động mạnh mẽ đến cơ hội nghề nghiệp của quân nhân xuất ngũ ở Việt Nam hiện nay. Bên cạnh việc mở ra nhiều cơ hội việc làm mới trong các lĩnh vực kinh tế số, dịch vụ, logistics và công nghiệp hiện đại, quá trình này cũng đặt ra yêu cầu ngày càng cao về trình độ chuyên môn, kỹ năng nghề nghiệp và năng lực số của người lao động. Với những phẩm chất được rèn luyện trong môi trường quân đội, quân nhân xuất ngũ có nhiều lợi thế để thích ứng và tham gia hiệu quả vào thị trường lao động. Tuy nhiên, để phát huy tốt tiềm năng đó, cần thực hiện đồng bộ các giải pháp về đào tạo nghề, nâng cao năng lực số, hoàn thiện chính sách hỗ trợ việc làm và tăng cường kết nối doanh nghiệp, góp phần xây dựng nguồn nhân lực chất lượng cao đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên số./.
